Hội thảo “Nâng cao chất lượng tạp chí khoa học hướng tới chỉ mục Scopus” không chỉ đề cập đến các tiêu chí kỹ thuật của một hệ thống chỉ mục quốc tế, mà còn mở ra những trao đổi sâu sắc về quản trị học thuật, nguồn nhân lực, phản biện khoa học và chuyển đổi số trong hoạt động xuất bản.
Ngày 10/6, tại tỉnh Thái Nguyên, Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Viện Báo chí - Truyền thông và Khoa học liên ngành (Trường Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên) tổ chức chuỗi hoạt động kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2026) và Hội thảo khoa học “Nâng cao chất lượng tạp chí khoa học hướng tới chỉ mục Scopus”.
Chương trình được tổ chức tại Di tích Lịch sử Quốc gia Địa điểm Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng, với sự tham dự của các chuyên gia, nhà khoa học, đại diện cơ sở đào tạo, nghiên cứu; cán bộ, phóng viên, biên tập viên, viên chức và người lao động của Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường.
Hội thảo do TS. Đào Xuân Hưng, Bí thư Chi bộ, Tổng Biên tập Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường và PGS, TS. Phạm Chiến Thắng, Viện trưởng Viện Báo chí - Truyền thông và Khoa học Liên ngành, Trường Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên đồng chủ trì.
Tham dự Hội thảo có PGS, TS. Mai Quỳnh Nam, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Con người, thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; PGS, TS. Lê Thanh Bình, nguyên Vụ trưởng, nguyên Phó Đại sứ, Trưởng khoa Truyền thông Văn hóa Đối ngoại, Học viện Ngoại giao.
Trước khi diễn ra Hội thảo, đoàn đại biểu đã tổ chức lễ dâng hương, dâng hoa tưởng niệm, tri ân các nhà báo, chiến sĩ cách mạng tại Di tích Lịch sử Quốc gia Địa điểm Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng - nơi ghi dấu ngôi trường dạy làm báo đầu tiên của Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến. Hoạt động góp phần ôn lại truyền thống vẻ vang của báo chí cách mạng, giáo dục bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp, tinh thần trách nhiệm và lòng yêu nghề cho đội ngũ những người làm báo hôm nay.
Tạp chí khoa học là thiết chế học thuật quan trọng
Phát biểu khai mạc Hội thảo, TS. Đào Xuân Hưng nhấn mạnh, trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực then chốt thúc đẩy tăng trưởng nhanh và bền vững.
Theo TS. Đào Xuân Hưng, tạp chí khoa học không chỉ là nơi công bố kết quả nghiên cứu mà còn là diễn đàn học thuật góp phần dẫn dắt tư duy khoa học, thúc đẩy trao đổi tri thức, lan tỏa các giá trị nghiên cứu và kết nối cộng đồng khoa học trong nước với thế giới. Chất lượng của một nền khoa học không chỉ được phản ánh qua số lượng công trình nghiên cứu mà còn thông qua chất lượng của các diễn đàn học thuật nơi những công trình đó được công bố.
Tổng Biên tập Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường Đào Xuân Hưng cho rằng, hướng tới hệ thống chỉ mục khoa học quốc tế có uy tín như Scopus không đơn thuần là mục tiêu về mặt kỹ thuật hay xếp hạng. Quan trọng hơn, đó là quá trình tự hoàn thiện, nâng cao chất lượng toàn diện của hoạt động xuất bản khoa học của các tạp chí, từng bước hội nhập sâu hơn vào cộng đồng khoa học quốc tế.
Với vai trò là cơ quan khoa học của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường xác định tiếp tục đổi mới nội dung, phương thức hoạt động; đẩy mạnh chuyển đổi số trong xuất bản; nâng cao chất lượng phản biện khoa học; mở rộng hợp tác với các nhà khoa học, chuyên gia, tổ chức nghiên cứu trong và ngoài nước; từng bước hoàn thiện các tiêu chí theo chuẩn mực quốc tế để tiếp cận hệ thống chỉ mục Scopus.
Chuẩn hóa quy trình xuất bản theo chuẩn WoS/Scopus
Trình bày báo cáo đề dẫn “Giải pháp chuẩn hóa quy trình biên tập và nâng cao chất lượng xuất bản theo chuẩn tạp chí khoa học trong danh mục WoS/Scopus”, PGS, TS. Phạm Chiến Thắng cho rằng hệ thống tạp chí khoa học Việt Nam đang đứng trước áp lực đổi mới mạnh mẽ trong bối cảnh hội nhập học thuật quốc tế.
Theo PGS, TS. Phạm Chiến Thắng, các tiêu chuẩn đánh giá học thuật ngày càng gắn với hệ thống công bố quốc tế, trong khi nhiều bản thảo chất lượng cao của các nhà khoa học trong nước có xu hướng dịch chuyển sang các tạp chí nước ngoài. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao chất lượng, năng lực cạnh tranh và vị thế của các tạp chí khoa học Việt Nam.
PGS, TS. Phạm Chiến Thắng nhấn mạnh, gia nhập các cơ sở dữ liệu uy tín như Web of Science và Scopus không phải là bài toán kỹ thuật ngắn hạn mà là quá trình chuyển đổi toàn diện, kết hợp giữa chất lượng học thuật và hạ tầng công nghệ số. Các tạp chí cần chuẩn hóa quy trình biên tập, minh bạch hóa phản biện, nâng cao chất lượng tiếng Anh học thuật, bảo đảm đạo đức xuất bản và tăng cường tính đa dạng quốc tế của Hội đồng Biên tập.
Một trong những nội dung trọng tâm được đề cập là xây dựng quy trình phản biện kín hai chiều theo chuẩn quốc tế. Theo đó, bản thảo cần được sơ duyệt, kiểm tra trùng lặp bằng các công cụ chuyên dụng, được phản biện bởi các chuyên gia độc lập, trải qua quá trình chỉnh sửa, giải trình và thẩm định nghiêm túc trước khi xuất bản. Việc ứng dụng hệ thống Open Journal Systems (OJS) cũng được xem là giải pháp quan trọng để tự động hóa và minh bạch hóa quy trình tiếp nhận, phản biện, biên tập và công bố bài báo khoa học.
Báo cáo đề dẫn cũng cảnh báo nguy cơ rơi vào các “bẫy tạp chí săn mồi”, phản biện hình thức, tăng trưởng số lượng bài bất thường, tự trích dẫn quá mức hoặc mất cân bằng về địa lý trong cơ cấu tác giả và Hội đồng Biên tập. Để tránh các rủi ro này, vai trò của cơ quan chủ quản được nhấn mạnh trong việc đầu tư hạ tầng công nghệ, duy trì các công cụ kiểm soát đạo văn, xây dựng cơ chế tài chính bền vững, phát triển đội ngũ biên tập viên và mạng lưới phản biện quốc tế.
Từ đó, PGS, TS. Phạm Chiến Thắng đề xuất lộ trình gồm ba bước: Xây dựng nền tảng công nghệ và chuẩn hóa dữ liệu đầu ra; mở rộng, chuẩn hóa quy trình biên tập, phản biện, đạo đức xuất bản theo thông lệ quốc tế; tiến tới tích hợp sâu vào hệ sinh thái học thuật toàn cầu thông qua hợp tác với các nhà xuất bản quốc tế và mô hình xuất bản mở.
Nhận diện khoảng cách từ chuẩn quốc gia đến chuẩn Scopus
Tại Hội thảo, TS. Nguyễn Hoàng Long, Phó Trưởng Ban Nội dung, Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường trình bày tham luận “Từ chuẩn quốc gia đến chuẩn Scopus: Những yêu cầu đặt ra đối với tạp chí khoa học Việt Nam nói chung và Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường nói riêng”.
Theo TS. Nguyễn Hoàng Long, trong những năm gần đây, hệ thống tạp chí khoa học Việt Nam đã có những bước phát triển đáng ghi nhận. Nhiều tạp chí đã đạt tiêu chuẩn tạp chí khoa học Việt Nam, được Hội đồng Giáo sư Nhà nước tính điểm và một số tạp chí đã vươn tới các chỉ mục quốc tế như Scopus, Web of Science. Tuy nhiên, khoảng cách giữa một tạp chí đạt tiêu chuẩn quốc gia và một tạp chí được Scopus chỉ mục vẫn còn rất lớn.
Đối với Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường, TS. Nguyễn Hoàng Long cho rằng, Tạp chí đã có nền tảng quan trọng: đạt tiêu chuẩn tạp chí khoa học Việt Nam, được Hội đồng Giáo sư Nhà nước tính điểm, có Hội đồng Biên tập gồm 38 chuyên gia là các giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ đầu ngành trong nước và ấn phẩm tiếng Anh đã xuất bản ổn định. Tuy nhiên, để hướng tới Scopus, Tạp chí cần tiếp tục quốc tế hóa Hội đồng Biên tập, tăng tỷ lệ tác giả nước ngoài, giảm tỷ lệ chấp nhận bài, nâng cao trích dẫn khoa học và hoàn thiện website tiếng Anh theo chuẩn quốc tế.
TS. Nguyễn Hoàng Long đề xuất lộ trình hành động theo ba giai đoạn: chuẩn bị nền tảng trong giai đoạn 2026 - 2027; vận hành và nâng cấp trong giai đoạn 2027 - 2029; chinh phục Scopus trong giai đoạn 2029 - 2031. Mỗi giai đoạn cần có chỉ tiêu cụ thể về tỷ lệ tác giả quốc tế, thành viên Hội đồng Biên tập quốc tế, tỷ lệ chấp nhận bài, tần suất xuất bản tiếng Anh và mức độ hiện diện học thuật quốc tế.
Tạp chí khoa học cần trở thành môi trường học thuật minh bạch
Phát biểu trao đổi tại Hội thảo, PGS, TS. Mai Quỳnh Nam, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Con người, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, cho rằng sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ và quá trình toàn cầu hóa đang làm thay đổi cách thức sản xuất, lan tỏa và đánh giá tri thức.
Theo PGS, TS. Mai Quỳnh Nam, tạp chí khoa học không chỉ là nơi công bố kết quả nghiên cứu mà còn là một thiết chế học thuật quan trọng, góp phần dẫn dắt tư duy khoa học, kết nối cộng đồng nghiên cứu và lan tỏa các giá trị học thuật. Do đó, việc hướng tới các chuẩn mực quốc tế như Scopus cần được nhìn nhận như một quá trình nâng cao năng lực học thuật tổng thể của tạp chí, từ chất lượng bài báo, chất lượng phản biện, năng lực biên tập đến khả năng kết nối quốc tế.
PGS, TS. Mai Quỳnh Nam nhấn mạnh, mục tiêu cuối cùng không chỉ là đạt được một chứng nhận hay chỉ mục quốc tế mà là xây dựng được môi trường học thuật chuyên nghiệp, minh bạch và có sức lan tỏa đối với cộng đồng nghiên cứu trong nước và quốc tế.
Quốc tế hóa Hội đồng Biên tập
Ở tham luận “Khảo sát Hội đồng Biên tập của tạp chí khoa học Việt Nam được chỉ mục Scopus và đề xuất đối với Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường”, ThS. Kiều Đăng Tuyết, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường, cho biết Hội đồng Biên tập là một trong những tiêu chí quan trọng được Scopus và các hệ thống chỉ mục quốc tế đánh giá.
Từ khảo sát 10 tạp chí khoa học Việt Nam đã được chỉ mục Scopus hoặc có uy tín quốc tế, tham luận chỉ ra rằng các tạp chí thành công thường có cơ cấu Hội đồng Biên tập rõ ràng, quy mô phù hợp, tỷ lệ thành viên quốc tế cao, thành viên có hồ sơ khoa học tốt, có công bố quốc tế thường xuyên và tham gia thực chất vào các hoạt động phản biện, xây dựng số chuyên đề, định hướng chiến lược phát triển tạp chí.
Đối với Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường, hiện Hội đồng Biên tập có 38 thành viên là các chuyên gia, nhà khoa học có uy tín, trong đó có trên 50% là chuyên gia, nhà khoa học đang công tác ngoài Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Tuy nhiên, Hội đồng Biên tập chưa có chuyên gia, nhà khoa học người nước ngoài. Vì vậy, tham luận đề xuất từng bước kiện toàn Hội đồng Biên tập theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại và hội nhập quốc tế; hình thành cơ cấu biên tập chuyên ngành và bổ sung thành viên quốc tế theo lộ trình phù hợp.
Nâng cao chất lượng bài báo khoa học
PGS, TS. Lê Thanh Bình, nguyên Vụ trưởng, nguyên Phó Đại sứ, Trưởng khoa Truyền thông Văn hóa Đối ngoại, Học viện Ngoại giao, trình bày tham luận về nâng cao chất lượng bài báo khoa học hướng tới tiêu chuẩn Scopus trong chuyên ngành Truyền thông quốc tế và Truyền thông giáo dục quốc tế.
Theo PGS, TS. Lê Thanh Bình, bài báo khoa học hướng tới chuẩn Scopus cần bảo đảm tính mới, tính toàn cầu, nền tảng lý thuyết vững chắc, phương pháp nghiên cứu rõ ràng và tuân thủ nghiêm ngặt đạo đức nghiên cứu. Bên cạnh đó, bài báo cần có cấu trúc học thuật chuẩn, khả năng đối thoại với các công trình đi trước và sử dụng hệ thống trích dẫn phù hợp.
PGS, TS. Lê Thanh Bình nhấn mạnh, trong lĩnh vực báo chí, truyền thông và giáo dục quốc tế, việc vận dụng khung lý thuyết, phương pháp nghiên cứu hiện đại, văn phong học thuật khách quan và kỹ năng phản hồi phản biện là yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng bài báo, qua đó góp phần nâng tầm uy tín học thuật của tạp chí.
Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao
ThS. Vũ Minh Lý, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường, trình bày tham luận “Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong quản trị tạp chí khoa học hướng tới chuẩn Scopus”.
Theo ThS. Vũ Minh Lý, đối với Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường, mục tiêu đưa ấn phẩm khoa học tiếng Anh tham gia hệ thống chỉ mục Scopus vào năm 2031 là một nhiệm vụ đầy thách thức nhưng hoàn toàn khả thi. Tuy nhiên, để xây dựng một tạp chí đạt chuẩn Scopus, yếu tố quyết định không chỉ nằm ở hạ tầng công nghệ, quy trình xuất bản hay nguồn lực tài chính mà cốt lõi là nguồn nhân lực chất lượng cao trong quản trị tạp chí khoa học.
ThS. Vũ Minh Lý cho rằng, chuyển đổi sang mô hình Scopus thực chất là chuyển đổi từ tư duy “xuất bản tạp chí” sang tư duy “quản trị hệ sinh thái học thuật quốc tế”. Tạp chí cần xây dựng đội ngũ nhân lực theo ba trụ cột: trợ lý biên tập nội dung tiếng Anh; đội ngũ biên tập khoa học và Hội đồng Biên tập quốc tế; trợ lý biên tập kỹ thuật và quản trị nền tảng số.
Các giải pháp được đề xuất gồm xây dựng chiến lược nhân lực riêng cho tạp chí khoa học quốc tế; đào tạo liên tục theo chuẩn quốc tế; quốc tế hóa nguồn nhân lực; ứng dụng trí tuệ nhân tạo để nâng cao năng suất lao động; xây dựng cơ chế đãi ngộ phù hợp. Theo ông, “muốn có tạp chí Scopus phải có nhân lực Scopus”.
Xuất bản song ngữ và nâng cao chất lượng phản biện
TS. Nguyễn Thị Trà My, Phó Viện trưởng Viện Báo chí - Truyền thông và Khoa học Liên ngành (Trường Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên) trình bày tham luận “Xuất bản song ngữ - Giải pháp chiến lược thúc đẩy tạp chí khoa học tiếp cận chuẩn Scopus”.
Theo TS. Nguyễn Thị Trà My, trong bối cảnh quốc tế hóa hoạt động nghiên cứu và công bố khoa học, ngôn ngữ đang trở thành một trong những yếu tố quyết định khả năng lan tỏa và mức độ ảnh hưởng của các công trình nghiên cứu. Đây cũng là một trong những thách thức lớn đối với nhiều tạp chí khoa học Việt Nam khi phần lớn nội dung vẫn được công bố bằng tiếng Việt, khiến khả năng tiếp cận của độc giả quốc tế còn hạn chế.
Tham luận cho rằng xuất bản song ngữ không chỉ đơn thuần là chuyển ngữ bài báo từ tiếng Việt sang tiếng Anh mà là một giải pháp chiến lược nhằm nâng cao năng lực hội nhập học thuật quốc tế của tạp chí. Việc công bố song song bằng tiếng Việt và tiếng Anh sẽ giúp mở rộng phạm vi tiếp cận của các kết quả nghiên cứu, gia tăng khả năng được trích dẫn, đồng thời tạo điều kiện để các nhà khoa học, chuyên gia và tổ chức nghiên cứu quốc tế tiếp cận các thành tựu khoa học của Việt Nam.
Theo TS. Nguyễn Thị Trà My, xuất bản song ngữ còn góp phần nâng cao chất lượng học thuật của tạp chí thông qua việc chuẩn hóa thuật ngữ chuyên ngành, chuẩn hóa cấu trúc bài báo và nâng cao chất lượng biên tập tiếng Anh. Đây là nền tảng quan trọng để tăng tính minh bạch, khả năng tra cứu và mức độ hiện diện của tạp chí trên các cơ sở dữ liệu học thuật quốc tế.
Bên cạnh đó, việc xây dựng các ấn phẩm song ngữ còn tạo lợi thế trong việc thu hút tác giả quốc tế, mở rộng mạng lưới phản biện khoa học và từng bước quốc tế hóa Hội đồng Biên tập. Đây đều là những tiêu chí quan trọng được các hệ thống chỉ mục quốc tế như Scopus và Web of Science xem xét trong quá trình đánh giá chất lượng tạp chí.
Từ thực tiễn hoạt động xuất bản khoa học hiện nay, TS. Nguyễn Thị Trà My đề xuất các tạp chí khoa học Việt Nam cần xây dựng lộ trình phát triển xuất bản song ngữ phù hợp với điều kiện thực tế; tăng cường đầu tư cho công tác biên tập, hiệu đính tiếng Anh học thuật; xây dựng đội ngũ cộng tác viên ngôn ngữ chất lượng cao; đồng thời đẩy mạnh hợp tác quốc tế nhằm nâng cao chất lượng nội dung và khả năng lan tỏa của các công trình nghiên cứu trên môi trường học thuật toàn cầu.
Tạo nền tảng cho mục tiêu Scopus năm 2031
Các ý kiến tại Hội thảo thống nhất cho rằng, Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường đang có những nền tảng quan trọng để triển khai lộ trình nâng cao chất lượng theo chuẩn quốc tế. Tuy nhiên, để hướng tới mục tiêu tham gia hệ thống chỉ mục Scopus vào năm 2031, Tạp chí cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp: hoàn thiện mô hình quản trị, nâng cao chất lượng bài báo, kiện toàn Hội đồng Biên tập, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đẩy mạnh chuyển đổi số, mở rộng hợp tác quốc tế và xây dựng môi trường xuất bản học thuật minh bạch, chuyên nghiệp.
Hội thảo “Nâng cao chất lượng tạp chí khoa học hướng tới chỉ mục Scopus” không chỉ là hoạt động chuyên môn trong chuỗi sự kiện kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, mà còn là bước khởi động quan trọng cho lộ trình đổi mới toàn diện hoạt động xuất bản khoa học của Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường trong giai đoạn mới.
Qua đó, Tạp chí khẳng định quyết tâm nâng cao chất lượng học thuật, mở rộng hợp tác quốc tế, thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng môi trường công bố khoa học uy tín, góp phần phục vụ hiệu quả sự phát triển của ngành nông nghiệp, tài nguyên, môi trường và mục tiêu phát triển bền vững của đất nước.
Ra mắt hệ sinh thái truyền thông số
Trong khuôn khổ chương trình, Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường chính thức ra mắt hệ thống các nền tảng truyền thông số gồm Fanpage Facebook, Kênh YouTube và Kênh TikTok. Đây là dấu mốc quan trọng trong chiến lược chuyển đổi số báo chí, hướng tới xây dựng hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng, phục vụ hiệu quả công tác truyền thông chính sách và phổ biến tri thức khoa học.
Với Fanpage Facebook, Tạp chí định hướng xây dựng không gian tương tác đa chiều, cập nhật nhanh chóng, chính xác các thông tin chính thống về cơ chế, chính sách; các mô hình kinh tế hợp tác, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn; cùng những giải pháp bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.
Với Kênh YouTube, Tạp chí hướng tới xây dựng thư viện tri thức số về nông nghiệp, tài nguyên và môi trường thông qua các phim tài liệu, phóng sự chuyên sâu, tọa đàm và chương trình trải nghiệm thực tế. Những câu chuyện về thiên nhiên, con người, văn hóa và sản vật xanh của Việt Nam sẽ được truyền tải bằng ngôn ngữ hình ảnh hiện đại, chuyên nghiệp và giàu cảm xúc.
Đối với Kênh TikTok, Tạp chí xác định đây là kênh truyền thông sáng tạo nhằm đưa khoa học đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Thông qua các video ngắn, trực quan và sinh động, những kiến thức về nông nghiệp xanh, bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu, an toàn thực phẩm và lối sống bền vững sẽ được lan tỏa bằng ngôn ngữ hiện đại, dễ tiếp cận.
Sau Hội thảo, đoàn công tác tiếp tục tham quan, khảo sát thực tế tại Khu bảo tồn Làng nhà sàn Dân tộc Sinh thái Thái Hải và mô hình HTX Chè Hảo Đạt, Tân Cương, Thái Nguyên. Đây là hoạt động nhằm thu thập tư liệu, hình ảnh và dữ liệu thực tiễn phục vụ công tác nghiên cứu, tuyên truyền về bảo tồn văn hóa, phát triển kinh tế xanh, kinh tế hợp tác, nông nghiệp bền vững và phát triển nông thôn.