Trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam, quan điểm chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam và tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, cùng với nguyên tắc nhất quán xuyên suốt về phát triển kinh tế biển luôn gắn liền với bảo vệ chủ quyền biển, đảo trong mọi giai đoạn lịch sử. Với quan điểm: Biển của ta là “biển bạc”, biển nước ta vừa dài vừa rộng, chứa nhiều tài nguyên phong phú và quý hiếm, là nguồn lực to lớn góp phần quan trọng vào chiến lược phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Là quốc gia nằm ở khu vực Đông Nam Á, có 3 mặt giáp biển với bờ biển dài trên 3.260 km và gần 3.000 hòn đảo lớn nhỏ cùng 2 quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, biển đảo Việt Nam có vị trí đặc biệt quan trọng trong chiến lược quốc phòng, an ninh quốc gia, phát triển kinh tế và du lịch. Các bãi biển nước ta phân bố trải đều từ bắc vào nam, từ Móng Cái đến Hà Tiên với hàng loạt bãi tắm đẹp, cát mịn, nước trong xanh như Trà Cổ, Sầm Sơn, Cửa Lò, Cửa Tùng, Lăng Cô, Mỹ Khê, Sa Huỳnh, Quy Nhơn, Nha Trang, Ninh Chữ, Mũi Né, Long Hải, Vũng Tàu… Cùng với bờ biển dài, nước ta có một hệ thống đảo, vịnh phong phú trải dài từ vùng biển Quảng Ninh đến Kiên Giang với nhiều cảnh quan nổi tiếng như Đảo Cô Tô, Bạch Long Vỹ, Cát Bà, Phú Quốc… và nhiều vịnh đẹp nổi tiếng như Vịnh Hạ Long, Vịnh Lan Hạ (Hải Phòng), Vịnh Xuân Đài (Đắk Lắk), Vịnh Lăng Cô (Huế), Vịnh Nha Trang (Khánh Hòa)…

Lãnh thổ du lịch biển đảo là nơi hội tụ nhiều điều kiện thuận lợi với nguồn tài nguyên tự nhiên, nguồn tài nguyên nhân văn đa dạng và phong phú, tập trung tới 07/13 di sản thế giới ở Việt Nam; 06/08 khu dự trữ sinh quyển, nhiều vườn quốc gia, các khu bảo tồn thiên nhiên; nhiều di tích văn hoá - lịch sử... Các ngành kinh tế biển chính ở Việt Nam gồm năng lượng tái tạo, dầu khí, thủy hải sản, du lịch, vận tải biển, môi trường, đa dạng sinh học và các dịch vụ sinh thái.

Nhận thức rõ vị trí, vai trò, tầm quan trọng và tiềm năng của biển, đảo trong sự nghiệp phát triển kinh tế, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc nên Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sớm định hướng chiến lược về phát triển kinh tế biển gắn gắn với bảo vệ chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc. Như vậy, quan điểm, chủ trương của Đảng và tư tưởng Hồ Chí Minh luôn nhất quán là phải làm chủ tiềm năng của biển, bảo vệ biển, đảo và khai thác các nguồn lợi từ biển để phục vụ cho sự nghiệp phát triển đất nước và xây dựng đời sống mới của nhân dân.

Về tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Khi Người trên cương vị Chủ tịch nước, Người nhiều lần đến thăm nhân dân và cán bộ, chiến sĩ vùng biển, đảo để chỉ đạo, động viên hoạt động phát triển kinh tế biển; đồng thời, cũng đề cao vai trò của các cảng biển và phát triển vận tải biển. Ngày 30/5/1957, khi đến thăm Cảng Hải Phòng, Người nhắc nhở: “Cảng ta là cửa ngõ miền Bắc xã hội chủ nghĩa… Muốn xây dựng một nước xã hội chủ nghĩa, phải có công nghiệp hiện đại, giao thông vận tải hiện đại, cảng hiện đại” (1). Từ vị trí, vai trò của biển, đảo, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đề cao mối quan hệ giữa phát triển kinh tế biển và bảo vệ chủ quyền biển, đảo. Ngày 15/3/1961, nhân dịp đến thăm Bộ đội Hải quân lần thứ hai, Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn: “Ngày trước ta chỉ có đêm và rừng. Ngày nay ta có ngày, có trời, có biển. Bờ biển ta dài, tươi đẹp, ta phải biết giữ gìn lấy nó” (2). Người chỉ ra tính thống nhất biện chứng, mối quan hệ chặt chẽ giữa phát triển kinh tế biển với bảo vệ chủ quyền biển, đảo. Bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo là cơ sở để ổn định sản xuất, phát triển kinh tế biển, kiến thiết đất nước và ngược lại ổn định sản xuất, phát triển kinh tế biển là cơ sở để nâng cao năng lực, khả năng tự vệ trước các âm mưu, hành động của kẻ thù hòng xâm chiếm, đánh phá biển, đảo của Tổ quốc.

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, phát triển kinh tế biển và bảo vệ chủ quyền biển, đảo là sự nghiệp của toàn dân, trực tiếp là chính quyền, đồng bào miền biển. Ngày 10/4/1956, khi nói chuyện tại Hội nghị cán bộ phát động miền biển, Người nhắc nhở Chính quyền các địa phương và Nhân dân miền biển phải cùng nhau đoàn kết trong phát triển kinh tế và bảo vệ chủ quyền biển, đảo. Đây là vấn đề sống còn của cách mạng Việt Nam, mang tính nguyên tắc chiến lược trong sự nghiệp phát triển kinh tế biển và bảo vệ chủ quyền biển, đảo. Bởi lẽ, chính nhân dân là lực lượng trực tiếp lao động sản xuất, phát triển kinh tế biển và bảo vệ biển, đảo. Phát triển kinh tế biển và bảo vệ chủ quyền biển, đảo là sự nghiệp của toàn dân. Cùng với đó, Người cũng cho rằng, muốn phát triển kinh tế biển và bảo vệ chủ quyền biển, đảo thì phải chăm lo đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân, trong đó có nhân dân miền biển. Ngày 31/3/1959, khi nói chuyện với ngư dân làng cá Tuần Châu (Quảng Ninh) và Cát Bà (Hải Phòng), Người khuyên: “Ngư dân phải khỏe mạnh hơn nữa mới đi được biển…, nghề cá ở đảo rồi đây phải đưa máy móc vào. Đảng và Chính phủ sẽ giúp đỡ bà con sắm thuyền lưới tốt hơn để phát triển sản xuất” (3). Để nêu cao vai trò, trách nhiệm của Đảng và Chính phủ, Người chỉ rõ: “Nếu dân đói, Đảng và Chính phủ có lỗi; nếu dân rét là Đảng và Chính phủ có lỗi; nếu dân dốt là Đảng và Chính phủ có lỗi; nếu dân ốm là Đảng và Chính phủ có lỗi. Vì vậy, cán bộ Đảng và chính quyền từ trên xuống dưới, đều phải hết sức quan tâm đến đời sống của nhân dân” (4). Kinh tế biển phát triển sẽ tạo ra công ăn, việc làm, đồng thời, giúp đồng bào miền biển gắn bó hơn với biển, tích cực lao động sản xuất cải thiện chất lượng cuộc sống, nâng cao năng lực, khả năng bảo vệ chủ quyền biển, đảo.

Đặc biệt, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đề cao việc phát huy vai trò nòng cốt của lực lượng vũ trang nhân dân trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo. Để bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc, bên cạnh việc phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và toàn dân, cần phải có lực lượng chuyên trách, làm nòng cốt - đó chính là lực lượng vũ trang. Người từng dặn dò cán bộ, chiến sĩ Hải quân: “Bờ biển ta có vị trí rất quan trọng. Vì vậy, nhiệm vụ của Hải quân trước mắt cũng như lâu dài rất nặng nề nhưng rất vẻ vang. Phải biết tìm ra cách đánh phù hợp với điều kiện con người, địa hình bờ biển nước ta và vũ khí trang bị mình có. Hải quân ta phải học tập kinh nghiệm chiến đấu hiện đại nhưng không được quên truyền thống đánh giặc xa xưa kia của tổ tiên” (5). Đây là lời dạy bảo sâu sắc của Người đối với Hải quân nhân dân Việt Nam và cũng là định hướng chiến lược để xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại, trong đó có một số lực lượng tiến thẳng lên hiện đại.

Tư duy mới của Đảng về phát triển kinh tế biển gắn với bảo vệ chủ quyền biển đảo

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV, ngày 29/7/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, kinh tế biển chỉ là một thành tố trong mục tiêu xây dựng quốc gia mạnh về biển. Đến năm 2045, Việt Nam phải hướng tới một quốc gia giàu từ biển, phát triển bền vững từ biển, có nền quản trị biển hiện đại và công nghệ biển tiên tiến. Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng  Cộng sản Việt Nam khóa XIV khẳng định: Biển không chỉ là nơi đánh bắt hải sản, khai thác tài nguyên, xây dựng cảng biển hay phát triển du lịch. Biển là không gian sinh tồn, phát triển và bảo vệ chủ quyền; là nơi kết nối đất liền với hải đảo, các hành lang kinh tế với chuỗi giá trị đại dương, lợi ích trước mắt với trách nhiệm lâu dài đối với các thế hệ mai sau. 

Quán triệt sâu sắc và thực hiện có hiệu quả các nghị quyết, chỉ thị của BCH Trung ương, Bộ Chính trị khóa XIV về phát triển kinh tế biển gắn với bảo vệ chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc đang đứng trước những thuận lợi và khó khăn, thách thức lớn. Đảng đã chỉ rõ: Tình hình Biển Đông diễn biến ngày càng phức tạp, khó lường, đe dọa nghiêm trọng đến hòa bình, ổn định của khu vực và môi trường đầu tư phát triển. “Tranh chấp chủ quyền lãnh thổ, biển, đảo, trong đó có Biển Đông tiếp tục diễn biến phức tạp, tiềm ẩn nguy cơ xảy ra xung đột. ASEAN tăng cường hợp tác, liên kết, thực hiện tầm nhìn Cộng đồng 2045, đồng thời nỗ lực khẳng định vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực, song đang phải đối mặt với nhiều thách thức mới cả bên trong và bên ngoài” (6).

Vì vậy, để nâng cao hiệu quả thực hiện quan điểm đường lối của Đảng và học tập, thực hành  tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển kinh tế biển gắn với bảo vệ chủ quyền biển, đảo trong giai đoạn phát triển mới cần thực hiện tốt một số giải pháp cơ bản sau:

Trước hết, giữ vững và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước đối với nhiệm vụ phát triển kinh tế và bảo vệ chủ quyền biển, đảo. Đây là vấn đề có tính nguyên tắc, là nhân tố hàng đầu quyết định thắng lợi của cách mạng Việt Nam. Trong tình hình hiện nay, khi nhiệm vụ phát triển kinh tế biển và bảo vệ chủ quyền biển, đảo đặt ra yêu cầu ngày càng cao, với nhiều tình huống phức tạp, khó lường, thì vai trò lãnh đạo của Đảng cần phải được nhận thức đầy đủ và khẳng định trong thực tiễn. Trên cơ sở sự lãnh đạo, định hướng của Đảng, Nhà nước thực hiện việc quản lý chủ quyền biển, đảo theo đúng Hiến pháp, pháp luật và quản lý việc tuân thủ, thực thi luật pháp quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Hai là, giáo dục nâng cao nhận thức, trách nhiệm của toàn dân và cả hệ thống chính trị trong phát triển kinh tế biển và bảo vệ chủ quyền biển, đảo. Đây là giải pháp quan trọng, nhằm tạo sự thống nhất về nhận thức và hành động trong hệ thống chính trị và toàn xã hội đối với việc phát triển kinh tế biển và bảo vệ chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc. Do đó, cần đẩy mạnh và nâng cao hiệu quả công tác giáo dục, tuyên truyền, tập trung vào vị trí, vai trò, tầm quan trọng của biển, đảo trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; truyền thống, ý thức bảo vệ chủ quyền biển, đảo của dân tộc ta; đường lối, chính sách phát triển kinh tế biển gắn với giải quyết các vấn đề biển, đảo của Đảng và Nhà nước ta; âm mưu, thủ đoạn của các thế lực thù địch lợi dụng vấn đề biển, đảo để chống phá nước ta; tính chất khó khăn, phức tạp, nhạy cảm của nhiệm vụ phát triển kinh tế biển và bảo vệ chủ quyền biển, đảo hiện nay. Kết hợp nhiều hình thức giáo dục, tuyên truyền, phù hợp với trình độ nhận thức của các tầng lớp nhân dân. Phát huy vai trò của các phương tiện truyền thông trong nước…

Ba là, thực hiện hiệu quả việc phát triển kinh tế biển gắn với bảo đảm tốt nhiệm vụ quốc phòng - an ninh trên biển. Phát triển kinh tế biển và bảo đảm quốc phòng - an ninh là hai nhiệm vụ quan trọng, có mối quan hệ thống nhất, tác động qua lại lẫn nhau. Bảo đảm phát triển kinh tế biển chính là tạo cơ sở cho việc bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo và ngược lại. Do đó, cần tiếp tục xây dựng lực lượng, tổ chức và triển khai thế trận quốc phòng, an ninh, kết hợp phát triển kinh tế biển một cách hợp lý; kết hợp chặt chẽ giữa quá trình “dân sự hóa” trên biển với xây dựng thế trận quốc phòng - an ninh, thế trận lòng dân vững mạnh, đủ khả năng bảo vệ chủ quyền quốc gia trên biển. Chú trọng, quan tâm đến tính lưỡng dụng của các lực lượng vừa tham gia phát triển kinh tế biển, vừa thực hiện nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền biển, đảo.

Bốn là, xây dựng các lực lượng quốc phòng, trong đó có lực lượng vũ trang nhân dân vững mạnh để quản lý, bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc, góp phần phát triển kinh tế biển. Lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam là lực lượng nòng cốt trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo. Do vậy, cần chú trọng xây dựng các lực lượng quản lý, bảo vệ biển, đảo, dự bị động viên, dân quân tự vệ biển mạnh, có chất lượng tổng hợp và sức chiến đấu cao, trong đó lực lượng Hải quân, Cảnh sát biển, Bộ đội Biên phòng là nòng cốt. Cùng với việc duy trì sẵn sàng chiến đấu cao, cần nắm chắc tình hình trên các vùng biển, nhất là vùng biển trọng điểm, nhạy cảm, không để bị động, bất ngờ; thường xuyên diễn tập, huấn luyện phòng thủ, cứu hộ, cứu nạn trên biển; hỗ trợ, duy trì các hoạt động giao thương, vận tải, phát triển kinh tế biển theo đúng pháp luật Việt Nam và luật pháp quốc tế. Khi có những vấn đề mới, tình huống phát sinh nằm ngoài phạm vi quyền hạn cần tham mưu, đề xuất với Đảng, Nhà nước về phương châm, đối sách, biện pháp xử lý; kiên quyết, kiên trì, khôn khéo, chủ động, sáng tạo, linh hoạt bảo vệ vững chắc chủ quyền, giữ vững môi trường hòa bình, ổn định trên biển. Bên cạnh đó, lực lượng vũ trang nhân dân các địa phương ven biển, lực lượng Hải quân, Cảnh sát biển tích cực lao động sản xuất thiết thực, hiệu quả; hỗ trợ nhân dân vùng biển ổn định sản xuất, yên tâm phát triển kinh tế biển, nhất là những vùng biển, đảo xa còn nhiều khó khăn, góp phần tạo thế và lực cho đất nước trong quá trình phát triển kinh tế và bảo vệ chủ quyền biển, đảo.

Năm là, không ngừng chăm lo đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân miền biển. Đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân miền biển được nâng cao sẽ là động lực cho phát triển kinh tế và nâng cao năng lực, khả năng bảo vệ chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc. Đời sống vật chất, tinh thần đồng bào miền biển cũng phản ánh tính hiệu quả của việc phát triển kinh tế biển. Do đó, cần phát triển kinh tế biển theo hướng bền vững, tập trung xây dựng và nhân rộng các mô hình khu kinh tế, khu công nghiệp sinh thái ven biển gắn với hình thành và phát triển các trung tâm kinh tế biển mạnh, đa dạng các ngành, nghề theo hướng chuyên sâu và hiện đại. Phát huy vai trò lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý điều hành của cấp ủy, chính quyền địa phương miền biển trong phát triển kinh tế, chăm lo đời sống nhân dân, bảo đảm tốt an sinh xã hội; đáp ứng các nhu cầu thiết yếu của nhân dân về ăn, mặc, ở, đi lại, học tập, chăm sóc sức khỏe... Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức Nhà nước ở các địa phương miền biển thực sự tiêu biểu về tài năng và đạo đức, là tấm gương sáng, mẫu mực để nhân dân học tập, noi theo. Qua đó, củng cố, tăng cường niềm tin của nhân dân đối với cấp ủy, chính quyền địa phương, xây dựng “thế trận lòng dân” trên biển vững chắc, là tiền đề quan trọng để thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế biển và bảo vệ chủ quyền biển, đảo trong tình hình mới./.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

(1). Hồ Chí Minh, toàn tập, Tập 10, Nxb CTQG-ST, H.2011, tr.561.

(2). Lịch sử Quân chủng Hải quân nhân dân Việt Nam (1955-2005), Nxb. QĐND, Hà Nội, 2005, tr. 80.

(3). Chủ tịch Hồ Chí Minh nói chuyện khi Bác về thăm làng cá Tuần Châu (Quảng Ninh) và Cát Bà (Hải Phòng) ngày 31-3-1959.

(4). Hồ Chí Minh, toàn tập, Tập 4, Nxb CTQG-ST, H.2011, tr.187.

(5). Lịch sử Quân chủng Hải quân nhân dân Việt Nam (1955-2005), Nxb. QĐND, Hà Nội, 2005, tr. 80.

(6). Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập I,, Nxb CTQG-ST, Hà Nội, 2026,tr.78,79.