Bà Hoàng Thị Hạnh: Phát triển trà Shan Tuyết phải bắt đầu từ văn hóa bản địa và tư duy bền vững

Từ “vàng xanh” đến “kim cương sạch” của vùng biên cương

Phát biểu tại hội thảo “Phát huy giá trị vùng chè Shan Tuyết cổ trong phát triển du lịch nông nghiệp tuần hoàn” do Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường tổ chức tại xã Hồ Thầu, Tỉnh Tuyên Quang, bà Hoàng Thị Hạnh nhiều lần nhấn mạnh vùng trà cổ không chỉ là tài nguyên kinh tế mà còn là “di sản văn hóa sống”, gắn với lịch sử cư trú, sinh kế và bản sắc của cộng đồng các dân tộc nơi biên cương.

Theo bà, điều trăn trở lớn nhất hiện nay là một tài sản quý như Shan Tuyết vẫn chưa được định giá tương xứng. Trong khi nhiều quốc gia coi trà cổ là sản phẩm cao cấp có giá trị rất lớn, thì người dân vùng trà vẫn đang bán búp tươi với giá thấp, thậm chí chỉ vài nghìn đồng mỗi kilogram. Nghịch lý ấy cho thấy dư địa gia tăng giá trị còn rất lớn.

“Có người gọi trà Shan Tuyết là vàng xanh, nhưng tôi nghĩ phải gọi là kim cương sạch”, bà Hạnh nói và cho rằng, giá trị của trà không chỉ nằm trong một chén trà “chát ngọt”, mà nằm trong cả lịch sử ngàn năm bảo tồn rừng trà của đồng bào Dao, Tày, La Chí, Mông…

Chính bởi vậy, phát triển trà Shan Tuyết không thể đi theo chuỗi sản xuất tuyến tính đơn thuần, mà phải hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh từ bảo tồn nguồn gen, canh tác, chế biến sâu, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số đến xây dựng thương hiệu toàn cầu.

Đặc biệt, bà Hạnh nhấn mạnh tư duy kinh tế tuần hoàn chính là hướng đi phù hợp cho trà Shan Tuyết. Không chỉ búp non, mà lá già, phụ phẩm, sinh khối từ cây trà đều có thể trở thành tài nguyên cho chế biến tinh chất, dược liệu, mỹ phẩm, phân bón hữu cơ… tạo ra nhiều tầng giá trị thay vì chỉ khai thác một chiều.

“Bảo tồn là tốn nguồn lực, nhưng phát huy mới tạo ra giá trị. Muốn Shan Tuyết bước vào kinh tế tuần hoàn thì phải biến di sản thành sinh kế”, bà nêu quan điểm.

Lấy văn hóa làm nền, lấy cộng đồng làm chủ cho phát triển bền vững

Điểm nhấn đặc biệt trong tham luận của bà Hoàng Thị Hạnh là cách tiếp cận phát triển trà gắn với không gian văn hóa bản địa và du lịch cộng đồng.

Theo bà, vùng trà cổ Hồ Thầu không chỉ có trà, mà còn có cả một kho tàng văn hóa sống động từ lễ nhảy lửa, lễ cấp sắc, nghi lễ uống quáng, nghề thêu truyền thống, tri thức dân gian, trang phục tộc người… Đây là những giá trị vô giá để tạo nên khác biệt cho sản phẩm du lịch.

Bà cho rằng, nếu chỉ đưa du khách đến ngắm cảnh, uống trà thì chưa đủ. Điều cần thiết là biến mỗi ngôi nhà, mỗi bản làng thành một không gian kể chuyện văn hóa; để du khách được trải nghiệm “một ngày làm trà trên mây”, được nghe câu chuyện về rừng trà cổ, về biểu tượng mặt trời trên trang phục Dao, về triết lý sống được gửi trong các nghi lễ truyền đời.

“Giá trị cốt lõi của trà phải trở thành nền tảng để bật lên các sản phẩm du lịch, văn hóa, ẩm thực, nông nghiệp bản địa”, bà nhấn mạnh.

Theo bà Hạnh, muốn làm được điều đó, người dân phải là chủ thể. Phát triển du lịch cộng đồng không thể chỉ trông chờ vào đầu tư nhà nước hay doanh nghiệp, mà phải xây dựng nền tảng cộng đồng, hình thành hợp tác xã, tổ hợp tác du lịch, đào tạo kỹ năng quản trị, thương mại số cho người dân.

Bà đặc biệt lưu ý mỗi làng văn hóa phải có bản sắc riêng, không thể đồng dạng. Bản Dao phải khác bản Tày, khác bản Mông; sản phẩm du lịch phải mang tính đặc thù chứ không sao chép lẫn nhau.

Cùng với đó là cần xây dựng quy hoạch phát triển sản phẩm du lịch gắn với trà Shan Tuyết, từ vật thể đến phi vật thể, từ cảnh quan đến trải nghiệm văn hóa.

Theo bà, Nhà nước cần giữ vai trò kiến tạo bằng hạ tầng, cơ chế, chính sách; còn cộng đồng phải làm chủ chuỗi giá trị từ sản xuất, chế biến, thương mại đến dịch vụ trải nghiệm.

Gieo mầm cho một đề án phát triển dài hạn

Từ góc độ từng tham gia hoạch định chính sách vùng dân tộc thiểu số, bà Hoàng Thị Hạnh cho rằng câu chuyện Hồ Thầu hôm nay không chỉ là câu chuyện của một vùng trà, mà là bài toán lớn về phát huy tiềm năng vùng đồng bào dân tộc thiểu số để phát triển sinh kế bền vững.

Trên tinh thần của Nghị quyết 88 phê duyệt Đề án tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030, theo bà, chính là chuyển những tiềm năng bản địa thành động lực phát triển, nâng cao đời sống người dân, giữ vững “phên giậu” biên cương.

Từ đó, bà đề xuất cần xây dựng một đề án phát triển tổng thể cho vùng trà Shan Tuyết Hồ Thầu, trong đó trà là hạt nhân, văn hóa là linh hồn, cộng đồng là chủ thể và kinh tế tuần hoàn là phương thức phát triển.

“Ngày hôm nay mới chỉ là gieo mầm. Phải dưỡng mầm ấy thành cây, thành hoa trái cho tương lai”, bà nói.

Trong tầm nhìn ấy, trà Shan Tuyết không chỉ “bay đi khắp thế giới” như một sản phẩm đặc sản, mà có thể trở thành biểu tượng của phát triển xanh, của tri thức bản địa và mô hình sinh kế bền vững vùng cao.

Từ hương trà cổ thụ ngàn năm, một khát vọng mới đang được đánh thức: Đưa Hồ Thầu vươn cao không chỉ bằng thương hiệu trà, mà bằng một không gian văn hóa – sinh thái – kinh tế đặc sắc, nơi di sản được bảo tồn bằng chính sự phát triển.