Tóm tắt: Việc Quốc hội ban hành Nghị quyết số 205/2025/QH15 về thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự nhằm bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương và lợi ích công được xem là bước tiến quan trọng trong tiến trình hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Trong bối cảnh các tranh chấp liên quan đến môi trường, đất đai, tài nguyên, hệ sinh thái và lợi ích cộng đồng ngày càng phức tạp, cơ chế tố tụng công ích không chỉ mang ý nghĩa đổi mới tư pháp mà còn mở ra công cụ quản trị hiện đại nhằm tăng cường bảo vệ lợi ích công cộng, thúc đẩy phát triển bền vững và nâng cao trách nhiệm giải trình trong quản lý nhà nước. Bài viết phân tích cơ sở lý luận, thực tiễn và yêu cầu đặt ra đối với tố tụng công ích trong lĩnh vực tài nguyên và môi trường; đồng thời đánh giá những khó khăn bước đầu trong quá trình triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện cơ chế pháp lý theo hướng hiện đại, đồng bộ và phù hợp với yêu cầu quản trị quốc gia trong giai đoạn mới.
Từ khóa: tố tụng công ích, Viện kiểm sát nhân dân, lợi ích công, tài nguyên môi trường, quản trị hiện đại, phát triển bền vững.
1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội hiện nay, các tranh chấp và vi phạm liên quan đến môi trường, đất đai, tài nguyên thiên nhiên và lợi ích công cộng đang có xu hướng gia tăng cả về quy mô lẫn tính chất phức tạp. Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa nhanh, khai thác tài nguyên quy mô lớn cùng áp lực phát triển kinh tế đã đặt ra nhiều thách thức mới đối với công tác quản lý nhà nước về tài nguyên và môi trường.
Thực tiễn cho thấy, nhiều vụ việc gây hậu quả nghiêm trọng đối với môi trường và cộng đồng nhưng việc xử lý vẫn chủ yếu dừng ở chế tài hành chính, trong khi cơ chế khởi kiện dân sự nhằm yêu cầu phục hồi môi trường, bồi thường thiệt hại sinh thái hoặc bảo vệ lợi ích công cộng còn hạn chế. Nhiều hành vi xâm hại môi trường có tính chất lan tỏa, ảnh hưởng tới cộng đồng rộng lớn nhưng không có cá nhân cụ thể đủ điều kiện hoặc năng lực đứng ra khởi kiện. Điều này dẫn tới “khoảng trống công lý” trong bảo vệ lợi ích công và quyền tiếp cận công lý về môi trường.
Trong bối cảnh đó, việc Quốc hội thông qua Nghị quyết số 205/2025/QH15 ngày 24/6/2025 về việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công được xem là bước đi mang tính đột phá trong cải cách tư pháp và hoàn thiện cơ chế bảo vệ lợi ích công tại Việt Nam.
Nghị quyết số 205/2025/QH15 cho phép Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện trong các lĩnh vực liên quan đến: đất đai; tài nguyên; môi trường và hệ sinh thái; tài sản công; an toàn thực phẩm; bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; di sản văn hóa; đầu tư công.
Đây không chỉ là sự mở rộng vai trò của Viện kiểm sát trong hoạt động tư pháp mà còn phản ánh xu hướng chuyển từ “quản lý hành chính truyền thống” sang “quản trị công hiện đại”, trong đó pháp luật được sử dụng như công cụ chủ động nhằm bảo vệ lợi ích công cộng, tăng cường trách nhiệm giải trình và thúc đẩy phát triển bền vững.
2. Tố tụng công ích - Cơ chế bảo vệ lợi công ích công trong nhà nước pháp quyền hiện đại
2.1. Khái niệm và bản chất của tố tụng công ích
Tố tụng công ích (Public Interest Litigation - PIL) là cơ chế cho phép cơ quan, tổ chức hoặc chủ thể có thẩm quyền khởi kiện nhằm bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích Nhà nước hoặc quyền lợi của các nhóm yếu thế trong xã hội.
Khác với tố tụng dân sự truyền thống - nơi nguyên đơn phải chứng minh quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm trực tiếp - tố tụng công ích hướng tới bảo vệ những lợi ích mang tính cộng đồng, xã hội hoặc môi trường mà không nhất thiết tồn tại nguyên đơn cụ thể có khả năng khởi kiện.
Theo Nghị quyết số 205/2025/QH15, Viện kiểm sát nhân dân được trao quyền khởi kiện nhằm bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công khi không có người khởi kiện.
Cơ chế này phản ánh bước chuyển quan trọng trong tư duy pháp lý của Việt Nam, từ việc coi tố tụng dân sự chủ yếu là công cụ giải quyết tranh chấp cá nhân sang mở rộng vai trò của tố tụng như một thiết chế bảo vệ lợi ích công cộng và công bằng xã hội.
2.2. Tố tụng công ích – “khoảng trống” lâu nay trong bảo vệ tài nguyên và môi trường
Trong lĩnh vực tài nguyên và môi trường, nhiều hành vi vi phạm gây hậu quả nghiêm trọng nhưng rất khó xử lý bằng cơ chế tố tụng dân sự truyền thống.
Có thể kể đến: ô nhiễm nguồn nước liên vùng; xả thải gây ảnh hưởng diện rộng; khai thác khoáng sản trái phép; xâm hại hệ sinh thái; hủy hoại rừng; lấn chiếm đất công; chôn lấp chất thải trái phép; vi phạm hành lang bảo vệ nguồn nước. Tuy nhiên, các vụ việc này thường gặp khó khăn trong khởi kiện bởi: thiệt hại môi trường khó định lượng; người dân khó chứng minh thiệt hại trực tiếp; chi phí giám định môi trường lớn; tác động môi trường thường kéo dài nhiều năm; không có chủ thể đại diện đủ năng lực đứng ra bảo vệ lợi ích cộng đồng.
Trong nhiều trường hợp, hậu quả môi trường không chỉ ảnh hưởng tới một cá nhân cụ thể mà tác động tới cộng đồng dân cư, hệ sinh thái và lợi ích phát triển lâu dài của địa phương. Đây chính là lý do khiến nhiều hành vi vi phạm chỉ dừng ở xử phạt hành chính, trong khi hậu quả môi trường chưa được khắc phục đầy đủ.
Từ góc độ quản trị hiện đại, môi trường được xem là một dạng “lợi ích công cộng đặc biệt”, cần được bảo vệ thông qua cơ chế pháp lý mạnh hơn, bao gồm trách nhiệm phục hồi môi trường, bồi thường thiệt hại sinh thái và trách nhiệm dân sự đối với cộng đồng.
3. Tố tụng công ích trong bối cảnh quản trị tài nguyên và môi trường hiện đại
3.1. Từ “quản lý tài nguyên” sang “quản trị tài nguyên”
Việc hợp nhất và hình thành Bộ Nông nghiệp và Môi trường từ năm 2025 được xem là dấu mốc quan trọng trong tiến trình đổi mới tư duy phát triển, hướng tới quản trị tích hợp giữa nông nghiệp, tài nguyên và môi trường nhằm bảo đảm phát triển bền vững lâu dài.
Theo định hướng của Bộ, quản lý tài nguyên và môi trường trong giai đoạn mới không chỉ dừng ở kiểm soát hành chính mà phải hướng tới: quản trị dựa trên dữ liệu; tăng cường trách nhiệm giải trình; giám sát xã hội; quản lý rủi ro môi trường; phát triển kinh tế xanh; bảo vệ hệ sinh thái và tài nguyên thiên nhiên.
Trong mô hình quản trị mới này, tố tụng công ích trở thành công cụ quan trọng nhằm: nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật; tăng tính răn đe đối với hành vi vi phạm; thúc đẩy trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp; bảo vệ lợi ích cộng đồng và tài sản công.
Điều này đặc biệt cần thiết trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy: chuyển đổi xanh; phát triển kinh tế tuần hoàn; tăng trưởng phát thải thấp; thích ứng biến đổi khí hậu; phát triển kinh tế biển bền vững; bảo vệ đa dạng sinh học.
3.2. Tố tụng công ích và yêu cầu bảo vệ môi trường bền vững
Một trong những điểm quan trọng của tố tụng công ích là khả năng buộc chủ thể vi phạm: chấm dứt hành vi xâm hại; phục hồi môi trường; khắc phục hệ sinh thái; bồi thường thiệt hại cho cộng đồng.
Khác với xử phạt hành chính, vốn chủ yếu mang tính răn đe - tố tụng công ích tạo ra cơ chế pháp lý mạnh hơn nhằm xử lý hậu quả môi trường dài hạn. Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các sự cố môi trường hiện nay thường: có quy mô lớn, tác động kéo dài, ảnh hưởng tới nhiều nhóm dân cư, gây tổn thất cho hệ sinh thái và sinh kế địa phương.
Thực tiễn cho thấy, nhiều hành vi vi phạm môi trường sau khi bị xử phạt hành chính vẫn chưa khắc phục đầy đủ hậu quả hoặc phục hồi môi trường theo đúng yêu cầu pháp luật. Điều này cho thấy nhu cầu cấp thiết phải hình thành cơ chế tố tụng hiệu quả hơn nhằm bảo vệ lợi ích công.
3.3. Dữ liệu số và AI trong phát hiện vi phạm lợi ích công
Một trong những xu hướng nổi bật của quản trị tài nguyên và môi trường hiện nay là ứng dụng dữ liệu số và trí tuệ nhân tạo (AI). Theo định hướng triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15, ngành Kiểm sát đã bước đầu nghiên cứu áp dụng AI nhằm hỗ trợ nhận diện các dạng vi phạm liên quan đến tố tụng công ích trong các bản án và dữ liệu tố tụng.
Trong lĩnh vực tài nguyên và môi trường, dữ liệu số có thể trở thành nguồn chứng cứ quan trọng cho các vụ án công ích: dữ liệu quan trắc môi trường tự động; hình ảnh vệ tinh; camera giám sát xả thải; dữ liệu GIS; dữ liệu giám sát rừng; dữ liệu tàu cá; dữ liệu khai thác khoáng sản.
Việc ứng dụng dữ liệu số và AI không chỉ giúp phát hiện sớm vi phạm mà còn tạo nền tảng hình thành mô hình “tư pháp số” trong bảo vệ lợi ích công và quản trị môi trường hiện đại.
4. Thực tiễn triển khai thí điểm tố tụng công ích
Để triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã phối hợp với nhiều bộ, ngành ban hành Thông tư liên tịch số 09/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-KTNN-TTCP-BCA-BTP-BTC-BCT-BXD-BYT-BNNMT-BVHTTDL-BDTTG hướng dẫn thi hành Nghị quyết.
Đáng chú ý, Bộ Nông nghiệp và Môi trường là một trong các cơ quan tham gia xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành này. Theo quy định, việc thí điểm được triển khai trong 03 năm tại 06 tỉnh, thành phố gồm: Hà Nội; TP. Hồ Chí Minh; Đà Nẵng; Cần Thơ; Quảng Ninh; Đắk Lắk.
Qua thực tiễn bước đầu có thể thấy: công tác phối hợp liên ngành đã được hình thành, cơ chế tiếp nhận nguồn tin từng bước được triển khai; hoạt động xác minh, thu thập chứng cứ được tăng cường; nhận thức về bảo vệ lợi ích công có chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn còn nhiều khó khăn.
Thứ nhất, nhận thức về tố tụng công ích chưa đồng đều. Nhiều cơ quan địa phương vẫn chưa hiểu rõ cơ chế Viện kiểm sát khởi kiện để bảo vệ lợi ích công. Công tác phối hợp, cung cấp thông tin và hỗ trợ xác minh còn lúng túng.
Thứ hai, thiếu nguồn tin và cơ chế phát hiện vi phạm. Người dân và cộng đồng chưa tiếp cận đầy đủ thông tin về cơ chế bảo vệ lợi ích công thông qua tố tụng công ích.
Thứ ba, việc thu thập chứng cứ môi trường còn khó khăn. Các vụ việc môi trường, đất đai và tài nguyên thường: phức tạp; cần giám định chuyên môn; yêu cầu dữ liệu kỹ thuật; cần đánh giá thiệt hại dài hạn. Trong khi đó, thời hạn xác minh hiện nay còn ngắn đối với nhiều vụ việc phức tạp.
5. Giải pháp hoàn thiện cơ chế tố tụng công ích trong lĩnh vực tài nguyên và môi trường
5.1. Hoàn thiện pháp luật về bảo vệ lợi ích công
Cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng: xác định rõ thiệt hại môi trường; hoàn thiện cơ chế phục hồi hệ sinh thái; tăng trách nhiệm bồi thường môi trường; mở rộng quyền tiếp cận công lý về môi trường. Đồng thời, cần nghiên cứu luật hóa cơ chế tố tụng công ích sau quá trình thí điểm.
5.2. Tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành
Tố tụng công ích trong lĩnh vực tài nguyên và môi trường đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa: Viện kiểm sát; Tòa án; cơ quan quản lý tài nguyên môi trường; thanh tra; kiểm toán; cơ quan giám định; chính quyền địa phương. Đặc biệt, cần xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu môi trường và dữ liệu quản lý tài nguyên phục vụ hoạt động tố tụng.
5.3. Đẩy mạnh chuyển đổi số trong giám sát và phát hiện vi phạm
Cần hình thành hệ thống dữ liệu số tích hợp về: đất đai; khoáng sản; nguồn nước; xả thải; đa dạng sinh học; tài sản công. Đây sẽ là nền tảng quan trọng cho việc phát hiện sớm hành vi xâm hại lợi ích công và nâng cao hiệu quả khởi kiện công ích trong tương lai.
6. Kết luận
Trong bối cảnh các tranh chấp liên quan đến môi trường, tài nguyên, đất đai và lợi ích cộng đồng ngày càng phức tạp, tố tụng công ích không chỉ là cơ chế tư pháp mới mà còn là yêu cầu tất yếu của quản trị quốc gia hiện đại.
Việc triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy bảo vệ lợi ích công tại Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực tài nguyên và môi trường - nơi các thiệt hại thường mang tính cộng đồng, kéo dài và khó khắc phục.
Nếu được hoàn thiện đồng bộ về pháp luật, dữ liệu, cơ chế phối hợp và năng lực thực thi, tố tụng công ích sẽ trở thành công cụ quan trọng góp phần bảo vệ tài nguyên quốc gia, nâng cao trách nhiệm giải trình, thúc đẩy công bằng xã hội, bảo đảm phát triển bền vững, xây dựng nền quản trị hiện đại trong kỷ nguyên chuyển đổi xanh và chuyển đổi số.
Tài liệu tham khảo
[1] Quốc hội (2025), Nghị quyết số 205/2025/QH15 ngày 24/6/2025 về việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công.
[2] Viện kiểm sát nhân dân tối cao (2026), “Định hướng triển khai thực hiện thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự công ích theo Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội”.
[3] Thông tư liên tịch số 09/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-KTNN-TTCP-BCA-BTP-BTC-BCT-BXD-BYT-BNNMT-BVHTTDL-BDTTG ngày 03/11/2025 hướng dẫn thi hành Nghị quyết số 205/2025/QH15.
[4] Bộ Tư pháp (2025), “Giới thiệu nội dung cơ bản của Nghị quyết số 205/2025/QH15”.
[5] Bộ Nông nghiệp và Môi trường (2025), “Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong kỷ nguyên phát triển mới”.
[6] Nguyễn Bích Thảo, Ngô Thanh Hương, Trương Quỳnh Nga (2024), Giáo trình Tố tụng dân sự và bảo vệ lợi ích công, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật.
[7] Phạm Thị Mai (2026), “Viện kiểm sát Liên bang Nga khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công cộng và một số kinh nghiệm cho Việt Nam”, Tạp chí Kiểm sát, số 01/2026.
Nghị quyết 57 không chỉ tạo chuyển động trên đồng ruộng mà còn trở thành “cú hích” để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư công nghệ. Tập đoàn TH là ví dụ rõ nét khi đẩy mạnh ứng dụng chuỗi công nghệ phôi OPU–IVP–ET trong cải tiến di truyền, nâng cao năng suất đàn bò sữa.
Trong bối cảnh xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng, chính sách thuế quan của Hoa Kỳ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc tái định hình chuỗi cung ứng dệt may toàn cầu. Là thị trường tiêu thụ hàng may mặc lớn nhất thế giới, mọi điều chỉnh thuế nhập khẩu của Hoa Kỳ đều có khả năng tạo ra tác động lan tỏa đến các quốc gia sản xuất và các thị trường nguyên liệu đầu vào, đặc biệt là bông. Cơ chế tác động của chính sách thuế quan Hoa Kỳ đến thương mại dệt may quốc tế ngày càng sâu rộng, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến nhu cầu bông nguyên liệu toàn cầu và hoạt động nhập khẩu bông của doanh nghiệp Việt Nam. Trên cơ sở đó, doanh nghiệp trong lĩnh vực cần nghiên cứu một số hàm ý quản trị rủi ro trong bối cảnh thương mại quốc tế nhiều biến động.
Được xem là nguồn dinh dưỡng quý, tảo Spirulina không chỉ tốt cho sức khỏe mà còn đòi hỏi quy trình sản xuất nghiêm ngặt. Với niềm say mê nghiên cứu, anh Bùi Bá Quát (xã Trần Phú, Hà Nội) đã hoàn thiện quy trình sản xuất khép kín, kiểm soát chặt chẽ từng khâu để nâng cao chất lượng sản phẩm.
Thị trường bông thế giới trong những năm gần đây chứng kiến nhiều biến động mạnh dưới tác động đồng thời của xung đột địa chính trị, biến đổi khí hậu, đứt gãy chuỗi cung ứng và thay đổi trong cán cân cung - cầu toàn cầu. Là quốc gia phụ thuộc lớn vào nguồn bông nhập khẩu phục vụ ngành kéo sợi và dệt may, Việt Nam chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các cú sốc giá trên thị trường quốc tế. Mối quan hệ giữa rủi ro địa chính trị và biến động giá bông toàn cầu ngày càng ảnh hưởng rõ rệt, tác động mạnh đến hoạt động nhập khẩu của doanh nghiệp Việt Nam. Các doanh nghiệp trong bối cảnh thị trường ngày càng bất định cần tập trung vào công tác quản trị rủi ro nhằm nâng cao năng lực thích ứng.
Thông qua các nghị định thư hợp tác nông nghiệp, Việt Nam đã chuyển giao thành công nhiều giống lạc năng suất cao sang Cuba, mang lại hiệu quả rõ rệt cả về kinh tế và xã hội. Phóng viên Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường đã có cuộc trao đổi với TS. Nguyễn Ngọc Quất, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Đậu đỗ (Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm), để hiểu rõ hơn kết quả triển khai cũng như định hướng trong thời gian tới.
