Ẩn mình giữa những dãy núi cao của tỉnh Cao Bằng, Vườn quốc gia Phia Oắc – Phia Đén (Vườn) từ lâu được xem là một trong những vùng lõi đa dạng sinh học quý giá của miền Bắc. Những cánh rừng nguyên sinh, những loài động thực vật quý hiếm và hệ sinh thái đặc trưng tạo nên giá trị đặc biệt cho khu vực này.
LTS: Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt, thiên tai, suy thoái môi trường và suy giảm đa dạng sinh học đang trở thành những thách thức toàn cầu. Việc bảo vệ và phát triển rừng gắn với bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là trách nhiệm của một ngành, mà là sự lựa chọn chiến lược của Quốc gia. Việt Nam, với hệ thống rừng đặc dụng, phòng hộ và các vườn Quốc gia trải dài từ Bắc tới Nam, đang nắm giữ một kho tàng thiên nhiên vô giá.
Tuyến bài “Giữ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học - nền tảng phát triển bền vững” trên Tạp chí điện tử Nông nghiệp và Môi trường sẽ phản ánh những nỗ lực, kết quả, thách thức trong công cuộc giữ rừng, phát triển rừng, bảo tồn và đa dạng sinh học của lực lượng Kiểm lâm và các vườn Quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, rừng phòng hộ tiêu biểu của đất nước. Qua đó, tôn vinh vai trò của rừng trong việc phòng hộ đầu nguồn, điều hòa khí hậu, duy trì sự sống và sinh kế cộng đồng. Đồng thời khẳng định quyết tâm của Việt Nam trên con đường phát triển xanh, hài hòa với thiên nhiên.
Thế nhưng, phía sau vẻ đẹp hoang sơ ấy là những câu chuyện ít người biết đến về hành trình đầy gian nan của lực lượng bảo vệ rừng. Tại đây, mỗi ngày trôi qua đều là cuộc đối mặt với địa hình hiểm trở, thời tiết khắc nghiệt, nguồn lực hạn chế và áp lực từ đời sống người dân vùng đệm.
Giữ rừng ở Phia Oắc – Phia Đén không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn, mà còn là một cuộc chiến bền bỉ với rất nhiều thách thức chồng chất.
Thách thức từ “bức tường tự nhiên”
Phia Oắc – Phia Đén nằm ở khu vực núi cao, địa hình bị chia cắt mạnh bởi các dãy núi đá, thung lũng sâu và hệ thống rừng rậm dày đặc. Đối với lực lượng bảo vệ rừng, đây không chỉ là môi trường làm việc mà còn là một “bài kiểm tra thể lực” hàng ngày.
Vườn quốc gia Phia Oắc – Phia Đén được thành lập tháng 1/2018 trên cơ sở chuyển hạng từ cấp Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc – Phia Đén. Vườn có tổng diện tích tự nhiên hơn 10.000 ha, trong đó có hơn 8.000 ha rừng tự nhiên, trải dài trên địa phận các xã Thành Công, Quang Thành, Phan Thanh, Hưng Đạo và thị trấn Tĩnh Túc của huyện Nguyên Bình cũ; Vườn quốc gia Phia Oắc – Phia Đén được chia thành 3 phân khu chính: phân khu bảo vệ nghiêm ngặt; phân khu phục hồi sinh thái và phân khu dịch vụ hành chính.
Những chuyến tuần tra không có khái niệm “đường đi dễ dàng”. Nhiều khu vực không có đường mòn rõ ràng, cán bộ phải men theo sườn núi, băng qua suối sâu, leo dốc trơn trượt trong nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày liên tiếp. Việc mang theo lương thực, thiết bị, dụng cụ phòng cháy chữa cháy càng làm hành trình thêm nặng nhọc.
Mùa mưa, đất rừng nhão nhoét, trơn trượt, nguy cơ sạt lở luôn rình rập. Có những khu vực gần như bị cô lập hoàn toàn, việc tiếp cận chỉ có thể thực hiện bằng đi bộ. Mùa đông, nhiệt độ giảm sâu, sương mù dày đặc bao phủ khiến tầm nhìn hạn chế, có thời điểm xuất hiện băng giá, gây nguy hiểm cho cả con người lẫn thiết bị.
“Có những chuyến tuần tra phải đi bộ hàng chục km, mất cả ngày mới đến được khu vực cần kiểm tra. Thời tiết thay đổi rất nhanh, nhiều khi buổi sáng nắng, chiều đã mưa hoặc sương mù dày đặc”, ông Nông Đình Thi - Quyền Giám đốc Vườn quốc gia Phia Oắc – Phia Đén chia sẻ.
Địa hình hiểm trở không chỉ khiến việc tuần tra khó khăn mà còn làm giảm khả năng phản ứng nhanh khi xảy ra sự cố như cháy rừng hay khai thác trái phép. Khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, việc tiếp cận hiện trường để xử lý thường mất nhiều thời gian, làm tăng nguy cơ thiệt hại.
Trong bối cảnh diện tích rừng rộng lớn và phân tán, những yếu tố tự nhiên này trở thành rào cản lớn nhất, khiến công tác quản lý bảo vệ rừng luôn trong trạng thái “chạy đua với thời gian”.
Nhân lực mỏng, kinh phí hạn chế: Áp lực chồng áp lực
Nếu địa hình là thách thức khách quan, thì nguồn lực lại là bài toán nội tại chưa có lời giải thỏa đáng. Vườn có diện tích rừng hơn 10 nghìn ha, nhưng lực lượng chuyên trách bảo vệ rừng của Ban quản lý vẫn còn hạn chế về số lượng với 21 viên chức, người lao động.
Mỗi cán bộ phải phụ trách một khu vực rộng lớn, đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ cùng lúc: tuần tra, kiểm tra, xử lý vi phạm, tuyên truyền pháp luật, phối hợp với địa phương, phòng cháy chữa cháy rừng… Khối lượng công việc lớn trong khi điều kiện làm việc còn khó khăn khiến áp lực ngày càng gia tăng.
“Anh em phải làm việc trong điều kiện rất vất vả, nhiều khi đi rừng dài ngày, xa gia đình. Lực lượng mỏng nên mỗi người đều phải gánh nhiều phần việc”, ông Nông Đình Thi cho biết.
Vườn quốc gia Phia Oắc – Phia Đén hiện đối mặt với nguồn lực hạn chế, như lực lượng bảo vệ rừng còn mỏng; kinh phí hoạt động chưa đáp ứng nhu cầu; thiếu trang thiết bị và cơ sở nghiên cứu; chưa có kinh phí cắm mốc ranh giới và chưa thể di dời các hộ dân khỏi vùng lõi của Vườn. Đây được xem là “điểm nghẽn” lớn nhất ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý rừng và bảo vệ rừng của Vườn quốc gia Phia Oắc – Phia Đén.
Để bù đắp phần nào sự thiếu hụt nhân lực, Ban quản lý Vườn quốc gia Phia Oắc – Phia Đén đã triển khai giao khoán bảo vệ rừng cho cộng đồng (8.510,44 ha). Tuy nhiên, giải pháp này cũng có những hạn chế nhất định khi nhận thức và điều kiện kinh tế của người dân chưa đồng đều.
Song song với nhân lực, kinh phí là “nút thắt” lớn ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả hoạt động. Nhiều kế hoạch quan trọng đã được xây dựng nhưng chưa thể triển khai do thiếu nguồn tài chính.
Các hạng mục như cắm mốc ranh giới rừng – yếu tố quan trọng để ngăn chặn tranh chấp đất đai – vẫn chưa được thực hiện đầy đủ. Việc đầu tư trang thiết bị, phương tiện tuần tra, thiết bị phòng cháy chữa cháy còn hạn chế. Cơ sở vật chất phục vụ nghiên cứu khoa học cũng chưa được quan tâm đúng mức.
Đáng chú ý, việc di dời các hộ dân (09 hộ gia đình) ra khỏi vùng lõi – một giải pháp cần thiết để bảo vệ nghiêm ngặt hệ sinh thái – vẫn chưa thể thực hiện do thiếu kinh phí bồi thường và hỗ trợ.
“Chúng tôi có kế hoạch, có đề án, nhưng thiếu kinh phí nên chưa thể triển khai. Đây là khó khăn mang tính lâu dài”, ông Nông Đình Thi nhấn mạnh.
Bên cạnh đó, mức khoán bảo vệ rừng hiện nay còn thấp (mức khoán hiện nay là 180.000 đồng/1ha/1 năm), chưa đủ tạo động lực mạnh mẽ để người dân gắn bó lâu dài với công tác giữ rừng. Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến tính bền vững của mô hình quản lý dựa vào cộng đồng.
Áp lực sinh kế và bài toán bảo tồn lâu dài
Không chỉ đối mặt với khó khăn từ tự nhiên và nguồn lực, công tác bảo vệ rừng tại Phia Oắc – Phia Đén còn chịu tác động từ yếu tố xã hội, đặc biệt là vấn đề sinh kế của người dân vùng đệm.
Nhiều hộ dân sinh sống gần rừng vẫn phụ thuộc vào tài nguyên rừng để mưu sinh. Từ việc lấy củi, khai thác lâm sản phụ đến sản xuất nương rẫy, những hoạt động này dù ở mức độ khác nhau nhưng đều tạo áp lực lên tài nguyên rừng.
Trong khi đó, nhận thức về bảo vệ rừng ở một bộ phận người dân còn hạn chế. Việc tuyên truyền đã được triển khai thường xuyên, nhưng để thay đổi hành vi trong thời gian ngắn là điều không dễ.
“Người dân sống gần rừng nếu không có sinh kế ổn định thì rất khó yêu cầu họ từ bỏ hoàn toàn việc khai thác tài nguyên rừng”, ông Nông Đình Thi thẳng thắn nhìn nhận.
Đây là bài toán mang tính căn cơ: làm thế nào để vừa bảo vệ rừng, vừa đảm bảo đời sống cho người dân. Nếu không giải quyết hài hòa, nguy cơ xung đột giữa bảo tồn và phát triển là điều khó tránh khỏi.
Công tác bảo vệ và phát triển rừng của Vườn quốc gia Phia Oắc – Phia Đén còn đến từ áp lực của con người và môi trường, như người dân sống phụ thuộc vào tài nguyên rừng; nhận thức bảo vệ rừng chưa đồng đều; nguy cơ cháy rừng gia tăng và biến đổi khí hậu ảnh hưởng hệ sinh thái. Vì vậy, đòi hỏi phải có giải pháp đồng bộ giữa bảo tồn và phát triển sinh kế.
Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu đang làm gia tăng những rủi ro mới. Thời tiết cực đoan khiến nguy cơ cháy rừng tăng cao, đặc biệt trong mùa khô. Năm 2025, tại Vườn quốc gia đã xảy ra 2 vụ cháy rừng với tổng diện tích thiệt hại 4,65 ha – con số tuy không lớn nhưng là tín hiệu cảnh báo rõ ràng.
Địa hình phức tạp khiến việc tiếp cận đám cháy gặp nhiều khó khăn, đòi hỏi sự phối hợp nhanh chóng và hiệu quả giữa các lực lượng. Chỉ cần chậm trễ, đám cháy có thể lan rộng, gây thiệt hại lớn.
Ngoài ra, biến đổi khí hậu còn ảnh hưởng đến hệ sinh thái và các loài quý hiếm. Sự thay đổi nhiệt độ, lượng mưa có thể làm thay đổi môi trường sống, đe dọa sự tồn tại của nhiều loài đặc hữu.
Trong khi đó, công tác nghiên cứu và bảo tồn vẫn còn nhiều hạn chế. Việc khảo sát, theo dõi các loài chủ yếu dựa vào nguồn lực hiện có và sự hỗ trợ từ các tổ chức bên ngoài. Các chương trình nhân giống, bảo tồn loài nguy cấp chưa được triển khai rộng rãi do thiếu kinh phí và cơ sở vật chất.
“Muốn bảo tồn hiệu quả thì phải có nghiên cứu bài bản. Nhưng hiện nay nguồn lực cho lĩnh vực này còn rất hạn chế”, ông Nông Đình Thi cho biết.
Cần một cách tiếp cận toàn diện và bền vững
Trước những khó khăn chồng chất, việc bảo vệ và phát triển rừng tại Phia Oắc – Phia Đén không thể chỉ dựa vào nỗ lực của riêng Ban quản lý. Cần phải có sự vào cuộc mạnh mẽ và đồng bộ từ nhiều phía.
Địa hình và thời tiết là rào cản lớn nhất ảnh hưởng đến công tác bảo vệ rừng của Vườn quốc gia Phia Oắc – Phia Đén, với: núi cao, dốc đứng, chia cắt mạnh; nhiều khu vực không có đường tiếp cận; mùa mưa dễ sạt lở, cô lập và mùa đông có sương mù, băng giá. Những yếu tố này khiến việc tuần tra, kiểm soát rừng tốn nhiều thời gian và công sức hơn so với các khu vực khác.
Trong đó, việc tăng cường đầu tư từ Nhà nước, bổ sung biên chế, nâng mức khoán bảo vệ rừng là những giải pháp cấp thiết. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ sinh kế cho người dân vùng đệm, giúp họ giảm phụ thuộc vào tài nguyên rừng.
Phát triển du lịch sinh thái cũng được xem là hướng đi tiềm năng, vừa tạo nguồn thu, vừa nâng cao nhận thức bảo tồn. Tuy nhiên, việc phát triển này cần được thực hiện một cách thận trọng, đảm bảo không làm ảnh hưởng đến hệ sinh thái.
“Chúng tôi mong muốn có thêm nguồn lực để vừa bảo vệ rừng, vừa phát huy giá trị của rừng một cách bền vững”, ông Nông Đình Thi bày tỏ.
Năm 2026, Vườn quốc gia Phia Oắc – Phia Đén sẽ tiến hành rà soát, nghiên cứu cơ chế, chính sách hiện hành, tạo điều kiện phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của cộng đồng địa phương. Đồng thời hoàn thiện Đề án Du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí trong Vườn quốc gia Phia Oắc - Phia Đén.
Giữ rừng – hành trình của sự bền bỉ
Giữa những khó khăn hiện hữu, những người làm công tác bảo vệ rừng tại Phia Oắc – Phia Đén vẫn ngày ngày bám rừng, lặng lẽ thực hiện nhiệm vụ của mình.
Họ không chỉ đối mặt với thiên nhiên khắc nghiệt mà còn phải vượt qua những hạn chế về nguồn lực, những áp lực từ thực tế cuộc sống. Nhưng chính trong gian khó ấy, tinh thần trách nhiệm và sự kiên trì càng được thể hiện rõ.
Giữ rừng không phải là câu chuyện của một năm hay một giai đoạn, mà là hành trình lâu dài, đòi hỏi sự chung tay của toàn xã hội. Và ở nơi “đỉnh gió” và băng giá về mùa Đông này, hành trình ấy vẫn đang tiếp tục, từng ngày, từng giờ.
Vườn quốc gia Phia Oắc – Phia Đén có 1.287 loài thuộc 786 chi trong 202 họ thực vật của 6 ngành thực vật, trong đó có nhiều loài thực vật quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam. Có 496 loài động vật có xương sống và hàng nghìn loài động vật không xương sống, côn trùng… Có 58 loài động vật quý hiếm, bao gồm 30 loài thú có tên trong Sách Đỏ Việt Nam; 12 loài bò sát, trong đó 3 loài ở thứ hạng cực kỳ nguy cấp; 03 loài ếch nhái, trong đó 02 loài ở thứ hạng cực kỳ nguy cấp. Đây là nguồn tài nguyên vô cùng quý hiếm, những nguồn gen động vật này có giá trị kinh tế và giá trị bảo tồn cao.
Bài 39: Phú Thọ - Giữ vững an ninh rừng, tạo nền tảng phát triển lâm nghiệp bền vững ở Lạc Sơn
>>>>>> Xin vui lòng xem thêm:
- Bài 36: Thái Nguyên – Bảo vệ màu xanh những cánh rừng ở trung tâm công nghiệp
- Bài 35: Phú Thọ - Những nỗ lực bền bỉ trong bảo vệ và phát triển rừng ở Lương Sơn
- Bài 33: Phú Thọ - Hành trình 20 năm bền bỉ của những người giữ rừng Ngọc Sơn – Ngổ Luông
- Bài 32: Thái Nguyên - Phát huy vai trò người dân trong bảo vệ rừng nơi vùng cao Ngân Sơn
Trong những năm gần đây, công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng trên địa bàn Ngân Sơn (tỉnh Thái Nguyên) luôn được các cấp, ngành quan tâm chỉ đạo thực hiện. Với đặc thù địa bàn rộng, địa hình phức tạp, diện tích rừng tự nhiên lớn và đời sống của một bộ phận người dân còn phụ thuộc vào tài nguyên rừng, nhiệm vụ bảo vệ rừng đặt ra không ít khó khăn. Tuy nhiên, nhờ sự chủ động tham mưu của Hạt Kiểm lâm số 03 – Thái Nguyên (Hạt) cùng sự phối hợp chặt chẽ của chính quyền địa phương và người dân, công tác quản lý rừng trong năm 2025 đã đạt nhiều kết quả tích cực, góp phần giữ ổn định diện tích và chất lượng rừng trên địa bàn.
Những ngày đầu năm, khi sương còn bảng lảng trên các triền đồi keo, chúng tôi theo chân tổ kiểm lâm địa bàn của Hạt Kiểm lâm Lạc Thủy (Hạt) đi tuần tra. Con đường đất đỏ uốn lượn qua những cánh rừng trồng nối tiếp nhau, thấp thoáng xa xa là mái nhà dân xen giữa màu xanh bạt ngàn.
Giữa mênh mang núi đá và mặt nước xanh thẳm của hồ thủy điện Tuyên Quang, những cánh rừng đặc dụng và phòng hộ ở Nà Hang (Tuyên Quang) trải dài như tấm áo choàng bảo vệ vùng thượng nguồn. Ít ai biết rằng để giữ được màu xanh ấy, phía sau là những bước chân lặng lẽ tuần rừng, những ca trực xuyên đêm mùa khô và cả những cuộc vận động thuyết phục bà con sống dựa vào rừng thay đổi thói quen canh tác.
Sáng sớm, sương phủ kín triền núi. Con đường đất dẫn vào khu rừng giáp biên còn đẫm hơi ẩm. Tổ kiểm lâm lặng lẽ xuất phát, bộ đàm lẫn trong tiếng gió rừng. Ở Lào Cai – nơi rừng chiếm hơn nửa diện tích tự nhiên – màu xanh không chỉ là cảnh quan. Đó là sinh kế, là “lá phổi” của vùng cao và cũng là vành đai bảo vệ biên cương.
Năm 2025, trong bối cảnh địa bàn rộng, chia cắt, biên chế còn mỏng và thời tiết diễn biến thất thường, Ban Quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến (tỉnh Phú Thọ) vẫn giữ vững an ninh rừng, không để xảy ra điểm nóng về phá rừng, khai thác lâm sản trái pháp luật hay cháy rừng. Những kết quả đó tiếp tục khẳng định vai trò nòng cốt của lực lượng quản lý rừng đặc dụng trong bảo vệ tài nguyên rừng và đa dạng sinh học.
