Độc đáo nghề làm muối trên đá ở Sa Huỳnh

Trên những triền đá sát biển ở làng Gò Cỏ, trảng muối – hay còn gọi là trũng muối – vẫn tồn tại như dấu tích của một phương thức mưu sinh có từ hàng nghìn năm trước. Theo người dân địa phương, từ thời ông bà, cư dân nơi đây đã biết tận dụng các hõm đá tự nhiên để làm muối phục vụ sinh hoạt và muối cá.

“Ai muốn làm thì cứ vào khoảng tháng 3, khi trời bắt đầu nắng gắt, xuống trũng quét dọn sạch sẽ, múc nước biển đổ lên đá. Vài ngày sau là có muối để dùng”, bà Nguyễn Thị Gá (làng Gò Cỏ) chia sẻ.

Trảng muối rộng khoảng 10 ha, một bên giáp biển, một bên là vùng đồi núi với thảm thực vật chịu hạn. Khu vực này gồm hai phần: hồ chứa nước biển tự nhiên theo triều và các ô ruộng muối trên bề mặt đá. Để giữ nước, người dân dùng đất sét trộn cát be bờ, sau đó dẫn nước từ hồ vào từng ô nhỏ để phơi nắng.

“Cách làm này đã có từ thời xa xưa, được truyền từ đời này qua đời khác. Bây giờ chúng tôi vẫn làm như vậy, chỉ cải tiến để muối sạch hơn”, bà Bùi Thị Vân cho biết.

Không giống muối sản xuất trên đồng, muối ở Gò Cỏ kết tinh trực tiếp trên nền đá, tạo thành từng mảng nổi lơ lửng trong nước. Các tinh thể liên kết với nhau, xòe ra như cánh hoa nên được gọi là “hoa muối”.

Sau khoảng một tuần, nước biển bốc hơi hết, để lại lớp muối trắng óng ánh, hạt to, vị mặn dịu và có hậu ngọt. Đây cũng là lý do loại muối này được người dân đánh giá cao khi dùng để nấu ăn, đặc biệt là muối cá làm mắm.

“Muối trên đá rất sạch, vị mặn nhưng không gắt. Dùng để làm mắm thì thơm ngon hơn muối thường. Lạ là chỉ có ở trũng đá này mới làm được, chỗ khác không kết tinh được”, bà Huỳnh Thị Thương nói.

Hiện nay, người dân không sản xuất nhiều, chủ yếu phục vụ nhu cầu gia đình. Khi làm du lịch cộng đồng, họ mới làm thêm để bán cho du khách.

Theo Chủ tịch UBND phường Sa Huỳnh Nguyễn Viết Thanh, nghề làm muối trên đá ở Gò Cỏ đã có từ lâu đời, nhưng gần đây mới được các chuyên gia khảo cổ phát hiện và nghiên cứu bài bản.

“Muối ở đây sạch, chất lượng tốt nhưng hiện chỉ còn vài người làm nên sản lượng không nhiều. Địa phương đang có kế hoạch phát triển nghề này gắn với du lịch”, ông Thanh cho biết.

Theo TS. Đoàn Ngọc Khôi, trũng muối được phát hiện vào tháng 7/2024 trong quá trình khảo sát di tích Văn hóa Sa Huỳnh. Khu vực này có niên đại khoảng 2.000 năm và là một thành tố quan trọng của không gian văn hóa cổ.

“Đây là bằng chứng cho thấy cư dân Sa Huỳnh đã biết làm muối bằng nhiều phương pháp, trong đó có phơi nước biển trên đá. Truyền thống này được duy trì liên tục qua các thời kỳ mà không bị đứt quãng”, ông Khôi nhận định.

Các nhà nghiên cứu hiện đang tiếp tục phân tích mẫu vật để xác định niên đại chính xác và thành phần hóa học của muối, qua đó làm rõ hơn giá trị khoa học của khu vực.

Không chỉ có ý nghĩa khảo cổ, trũng muối Gò Cỏ còn được đánh giá là mô hình làm muối cổ “có một không hai” ở Đông Nam Á. Nằm trong quần thể di sản gồm rạn san hô, rừng chịu hạn, giếng cổ và làng cổ, khu vực này có nhiều điều kiện để phát triển du lịch trải nghiệm.

Theo TS. Đoàn Ngọc Khôi, cần quy hoạch trũng muối cùng các yếu tố liên quan thành một công viên di sản văn hóa muối Sa Huỳnh, vừa bảo tồn vừa khai thác giá trị.

“Có thể nói người dân Gò Cỏ đang sống trên ‘kho vàng’. Nhưng để phát triển du lịch, không chỉ di sản mà chính con người nơi đây cũng phải được gìn giữ như một phần của di sản”, ông Khôi nhấn mạnh.