Trong nhiều năm qua, sản xuất vụ đông luôn đóng vai trò quan trọng đối với cơ cấu cây trồng của xã Nật Sơn (tỉnh Phú Thọ). Đây là vụ sản xuất mang lại nguồn thu nhập ổn định cho hàng nghìn hộ nông dân, góp phần gia tăng giá trị trên mỗi đơn vị diện tích đất canh tác. Bởi vậy, mục tiêu duy trì 490 ha cây vụ đông trong năm 2025, tưởng như chỉ là một con số trong kế hoạch sản xuất của địa phương, lại trở thành một nỗ lực lớn trong bối cảnh thời tiết bất thường và sâu bệnh ngày càng khó kiểm soát.
Nhìn lại những gì diễn ra trong năm 2025, có thể thấy bức tranh sản xuất nông nghiệp của Nật Sơn chịu tác động mạnh của khí hậu. Các đợt mưa kéo dài từ tháng 8 đến tháng 10, lượng mưa vượt mức trung bình của nhiều năm liền. Không khí lạnh tràn xuống sớm hơn, hoạt động mạnh hơn, gây ra những đợt rét bất thường xen lẫn mưa dông vào đúng thời điểm nông dân đang thu hoạch vụ mùa và chuẩn bị đất cho vụ đông. Chỉ cần lúa thu hoạch chậm một vài ngày, toàn bộ lịch xuống giống cây vụ đông sẽ bị xáo trộn. Ngô, khoai và rau đều có những khung thời vụ khắt khe, trễ nhịp thời vụ đồng nghĩa với năng suất giảm, thậm chí không thể trồng.
Tác động của thời tiết không chỉ dừng ở vấn đề thời vụ. Mưa ẩm kéo dài tạo điều kiện cho sâu keo mùa thu, đạo ôn, lùn sọc đen phát sinh, lan rộng. Trên các ruộng rau, bọ nhảy và sâu xanh có thể phá hoại chỉ sau một đêm. Cán bộ khuyến nông ở nhiều xóm cho biết, chưa năm nào việc dự tính – dự báo sâu bệnh lại đòi hỏi sát sao đến vậy. Người làm ruộng hầu như không thể bỏ đồng ruộng quá hai ngày, bởi sự thay đổi nhiệt độ và độ ẩm liên tục có thể khiến sâu bệnh bộc phát ngay khi cây đang ở thời kỳ mẫn cảm.
Trong hoàn cảnh đó, việc giữ ổn định 490 ha cây vụ đông càng trở nên đáng chú ý. Cơ cấu cây trồng của vụ đông năm 2025 được định hình theo hướng phát huy tối đa lợi thế về điều kiện đất đai và nhu cầu thị trường. Diện tích lớn nhất vẫn thuộc về cây ngô với 175 ha, trong đó ngô sinh khối tiếp tục mở rộng để phục vụ nhu cầu thức ăn chăn nuôi trong bối cảnh giá thức ăn công nghiệp còn cao. Khoai lang chiếm 62 ha và khoai tây 7 ha, cả hai đều là cây trồng cho hiệu quả kinh tế khá, song lại phụ thuộc rất lớn vào khâu thời vụ và chất lượng giống. Dưa chuột được bố trí 32 ha, chủ yếu ở những vùng có điều kiện tưới thuận lợi và đất tơi xốp, phù hợp với yêu cầu của cây trồng ưa ấm nhưng dễ bị tổn thương trước mưa úng đầu vụ. Nhóm rau chiếm diện tích lớn thứ hai với 162 ha, trải rộng ở nhiều xóm như Chỉ Bái, Cầu, Khoang. Đây là nhóm cây trồng đem lại giá trị kinh tế cao nhất, song cũng rủi ro nhất vì thời tiết cuối năm thường biến động mạnh.
Cấu trúc cây vụ đông ấy không chỉ phản ánh điều kiện tự nhiên mà còn cho thấy định hướng của Nật Sơn trong việc tối ưu hóa đất canh tác. Xã đã yêu cầu các xóm rà soát toàn bộ quỹ đất, tận dụng cả đất bãi bồi ven suối, đất đồi thấp, đất vườn nhà và những diện tích sau thu hoạch lúa sớm để bố trí cây trồng phù hợp. Chủ trương “không để đất nghỉ” được triển khai quyết liệt ngay từ tháng 9, nhằm tránh tình trạng đất bỏ trống trong thời gian chuyển vụ. Ở nhiều vùng, nông dân tranh thủ vừa gặt lúa mùa vừa chuẩn bị đất cho ngô và khoai lang, thậm chí làm bầu dưa chuột ngay trước khi thu hoạch để trồng được đúng thời điểm.
Tuy vậy, không thể phủ nhận một thực tế rằng sản xuất vụ đông của Nật Sơn vẫn chịu nhiều hạn chế mang tính cơ cấu. Diện tích nhỏ lẻ khiến cơ giới hóa khó phát huy hiệu quả. Máy gặt, máy làm đất cỡ lớn khó tiếp cận do bờ vùng – bờ thửa hẹp, dẫn tới chi phí sản xuất tăng cao. Khi giá công lao động vẫn ở mức cao, những hộ sản xuất rau hoặc khoai tây phải bỏ ra khoản chi phí đáng kể để thuê nhân công làm đất, lên luống, che phủ nilon. Đây là một trong những lý do khiến tốc độ chuyển dịch từ sản xuất tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa còn chậm.
Một vấn đề khác không thể xem nhẹ là tác động của thiên tai vào mùa mưa năm 2025. Nhiều xóm bị thiệt hại nặng nề do lốc xoáy và mưa lớn, tổng giá trị thiệt hại lên tới gần 23 tỷ đồng. Một số điểm sạt lở xuất hiện ngay trên các nương trồng cây ăn quả lâu năm, trực tiếp ảnh hưởng đến đất sản xuất. Hệ thống kênh mương ở nhiều nơi xuống cấp do bị mưa lũ cuốn trôi, khiến việc tiêu thoát nước đầu vụ đông gặp khó khăn. Chính quyền xã buộc phải huy động lực lượng tại chỗ, tổ chức nạo vét kênh mương, gia cố bờ vùng, đồng thời phối hợp với đơn vị thủy lợi để đảm bảo nguồn nước tưới cho cây trồng ưa ấm trong giai đoạn đầu vụ.
Trong nỗ lực duy trì diện tích, yếu tố con người được xem là quyết định. Thói quen sản xuất theo kinh nghiệm đã tồn tại lâu năm ở nhiều hộ dân. Tuy nhiên, trước biến động thời tiết, người dân buộc phải thay đổi. Việc tuân thủ khung lịch thời vụ, xử lý giống bằng thuốc sinh học trước khi gieo, dùng phân hữu cơ vi sinh thay cho hoàn toàn phân hóa học, che phủ nilon chống rét cho các loại rau… đã bắt đầu được áp dụng rộng rãi hơn. Các tổ tuyên truyền tại xóm hoạt động thường xuyên, thông báo lịch gieo trồng qua loa truyền thanh và mạng xã hội nội bộ. Từ khâu chuẩn bị giống đến bón phân lót, người dân dần hình thành thói quen tham khảo ý kiến cán bộ kỹ thuật. Sự chuyển biến ấy, dù không rầm rộ, lại là nền tảng quan trọng giúp địa phương giữ vững diện tích vụ đông.
Bên cạnh sự thay đổi của nông dân, các cơ sở kinh doanh giống và vật tư nông nghiệp cũng được yêu cầu chuẩn bị nguồn hàng từ rất sớm. Các giống ngô NK, CP, VS36, HN68 hay giống khoai lang Hoàng Long, HT12, giống khoai tây Hà Lan và Đức đều có mặt trước mùa vụ ít nhất một tháng. Việc kiểm soát chất lượng vật tư được siết chặt nhằm hạn chế tình trạng giống kém chất lượng trôi nổi trên thị trường. Đối với nhóm rau, các loại giống ưa lạnh như bắp cải, su hào, cải xanh… được khuyến cáo sử dụng theo hướng rải vụ, nhằm giảm áp lực lên thị trường tiêu thụ và hạn chế rủi ro do thời tiết.
Một hướng đi dài hơi hơn đã được xã đặt ra, đó là thúc đẩy liên kết sản xuất thông qua các mô hình chuỗi giá trị. Nật Sơn đang thử nghiệm mô hình mướp đắng lấy hạt, bí xanh, bí đỏ và dưa chuột liên kết với doanh nghiệp thu mua. Dù quy mô còn nhỏ, nhưng việc xây dựng vùng nguyên liệu đầu tiên sẽ tạo tiền đề mở rộng những năm sau. Khi có đầu ra ổn định, người dân sẽ mạnh dạn đầu tư, áp dụng quy trình kỹ thuật bài bản hơn, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.
Vụ đông luôn được xem là vụ sản xuất có nhiều rủi ro nhưng lại đem về lợi nhuận khá, đặc biệt đối với các hộ trồng rau. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, giữ ổn định 490 ha sản xuất vụ đông của Nật Sơn không chỉ là duy trì diện tích mà còn là bảo đảm sinh kế cho người dân trong những tháng cuối năm.
Từ sự vào cuộc của chính quyền, sự thích ứng của nông dân đến việc tăng cường dự báo sâu bệnh và chuẩn bị vật tư từ sớm, có thể thấy Nật Sơn đang từng bước vượt qua những thách thức lớn nhất của mình. Mục tiêu 490 ha không còn là con số mà đã trở thành một cam kết về sự kiên trì bám đất, bám đồng, về cách mà người nông dân vùng bán sơn địa này chủ động thích ứng trước diễn biến của thời tiết. Dù khó khăn vẫn còn, nhưng cách làm đồng bộ, bài bản đang giúp địa phương củng cố niềm tin rằng vụ đông 2025 sẽ tiếp tục là vụ sản xuất hiệu quả và bền vững.
Giữa những biến động sâu sắc của thế giới và những chuyển động chưa từng có trong nước, năm 2025 khép lại như một dấu mốc đặc biệt của ngành Nông nghiệp và Môi trường. Không chỉ là năm bản lề kết thúc một giai đoạn phát triển, đây còn là thời điểm mở ra một hành trình mới, nơi nông nghiệp không chỉ “đỡ” nền kinh tế, mà từng bước trở thành động lực dẫn dắt tăng trưởng bền vững.
Những năm gần đây, tỉnh Thanh Hóa đã kiên trì tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa, gắn với thị trường và chuỗi giá trị. Từ các mô hình tổ hợp tác, hợp tác xã do người dân làm chủ đến doanh nghiệp chế biến sâu, nông nghiệp không chỉ tạo ra sản phẩm mà còn tạo thu nhập bền vững, góp phần nâng cao tiêu chí thu nhập trong xây dựng nông thôn mới.
Nhấn mạnh nông nghiệp tiếp tục là trụ đỡ quan trọng của nền kinh tế, Thủ tướng Phạm Minh Chính đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường quán triệt phương châm "quản trị hiện đại, thể chế khơi thông, khoa học phát triển, tam nông thịnh vượng, tài nguyên bền vững, môi trường an toàn".
Ngày 31/12, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội nghị tổng kết công tác năm 2025, triển khai nhiệm vụ năm 2026. Thủ tướng Phạm Minh Chính tham dự và chỉ đạo Hội nghị.
Ngày 29/12, tại xã Tam Đảo, tỉnh Phú Thọ, Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Công ty Ô tô Toyota Việt Nam tổ chức lễ trao tặng công trình nước sạch cho cán bộ, giáo viên và học sinh Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú THCS&THPT Vĩnh Phúc.
