Trong bối cảnh ngành cà phê Tây Nguyên đang đối mặt với nhiều thách thức từ biến đổi khí hậu và sự suy thoái của hệ sinh thái, mô hình cà phê thông minh kết hợp với cây thân gỗ (nông lâm kết hợp) đang nổi lên như một giải pháp bền vững. Để tìm hiểu rõ hơn về những lợi ích của mô hình này và cách thức triển khai tại Tây Nguyên, phóng viên Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường đã có buổi trò chuyện với TS. Trần Hữu Nghị, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Lâm nghiệp Nhiệt đới (Tropenbos Việt Nam). Ông đã chia sẻ những thông tin quan trọng về giải pháp phục hồi rừng kết hợp với sản xuất cà phê, đồng thời làm rõ các lợi ích về kinh tế, môi trường và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu mà mô hình này mang lại.
PV: Xin chào TS. Trần Hữu Nghị. Ông có thể chia sẻ cho chúng tôi về thực trạng sản xuất cà phê ở Tây Nguyên, đặc biệt tại Đắk Lắk, và sự tác động của biến đổi khí hậu đến ngành sản xuất này?
TS. Trần Hữu Nghị:
Tây Nguyên là khu vực sản xuất cà phê chính của Việt Nam, chiếm đến 90,55% diện tích và 93,11% sản lượng cà phê của cả nước. Cụ thể, tỉnh Đắk Lắk là tỉnh có diện tích cà phê lớn nhất, với 208.171 ha và sản lượng lên đến 470.500 tấn cà phê nhân. Mặc dù sản lượng cà phê tại đây rất lớn, nhưng biến đổi khí hậu đang gây ra rất nhiều thách thức cho ngành sản xuất cà phê.
Tác động của biến đổi khí hậu ở Tây Nguyên rất rõ rệt. Tình trạng hạn hán vào mùa khô và mưa lũ bất thường vào mùa mưa đã làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất và chất lượng cà phê. Đặc biệt, các huyện của tỉnh Đắk Lắk đang phải đối mặt với những tác động tiêu cực từ sự thay đổi khí hậu. Nhiệt độ cao vào mùa khô làm giảm khả năng hấp thụ nước của cây cà phê, trong khi mưa lũ lại gây ra xói mòn, rửa trôi đất và làm mất màu mỡ của đất canh tác.
Ngoài ra, biến đổi khí hậu còn làm gia tăng các tác động bất lợi như suy giảm chất lượng nguồn nước, suy thoái đất và mất đa dạng sinh học, những yếu tố này lại càng làm trầm trọng thêm các vấn đề như cạn kiệt tài nguyên nước và suy giảm năng suất cà phê. Chính vì vậy, việc áp dụng mô hình cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu và kết hợp với hoạt động phục hồi rừng là cực kỳ quan trọng để bảo vệ và phát triển bền vững ngành cà phê tại Tây Nguyên, đặc biệt là tại Đắk Lắk.
Mô hình sản xuất cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu đang trở thành giải pháp quan trọng, kết hợp với việc phục hồi rừng và trồng cây thân gỗ xen canh trong vườn cà phê.
PV: Mô hình cà phê thông minh kết hợp với cây thân gỗ đang được triển khai tại Tây Nguyên có những lợi ích gì, thưa ông?
TS. Trần Hữu Nghị:
Mô hình cà phê thông minh kết hợp với cây thân gỗ đang được triển khai tại Tây Nguyên mang lại rất nhiều lợi ích không chỉ về mặt kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường và giúp nông dân thích ứng với biến đổi khí hậu. Những lợi ích chính có thể kể đến là:
Cải thiện tiểu khí hậu và bảo vệ đất: Mô hình này giúp cải thiện tiểu khí hậu trong vườn cà phê bằng cách sử dụng cây thân gỗ, như keo dậu, muồng đen, hay cây ăn quả như bơ, sầu riêng, giổi lấy hạt, mắc ca để làm cây che bóng. Cây thân gỗ giúp che mát cho cây cà phê, hạn chế sự tác động tiêu cực của nhiệt độ cao vào mùa khô và gió mạnh. Điều này giúp cây cà phê có điều kiện phát triển tốt hơn và giảm thiểu các chấn thương cơ học do gió.
Hơn nữa, cây thân gỗ có bộ rễ sâu, giúp bảo vệ đất khỏi xói mòn, giữ độ ẩm cho đất, giảm rửa trôi và bảo vệ độ phì của đất. Điều này đặc biệt quan trọng ở các khu vực như Đắk Lắk, nơi đất canh tác cà phê rất dễ bị thoái hóa và mất màu mỡ do tác động của thời tiết và khai thác không bền vững.
Giảm thiểu phát thải khí nhà kính (GHG): Mô hình nông lâm kết hợp giúp giảm phát thải khí nhà kính thông qua việc sử dụng các cây thân gỗ làm "bể chứa carbon". Theo một nghiên cứu từ Viện KHKT Nông lâm nghiệp Tây Nguyên, mô hình này đã giúp giảm phát thải CO2 đến 10% so với sản xuất cà phê thuần, đồng thời tăng cường khả năng hấp thụ carbon của đất và các cây trồng trong vườn. Các cây trồng xen như sầu riêng, bơ, hay hồ tiêu cũng có khả năng hấp thụ và lưu giữ carbon, góp phần vào giảm thiểu biến đổi khí hậu.
Tăng thu nhập và đa dạng hóa sản phẩm: Một lợi ích rõ ràng của mô hình cà phê thông minh kết hợp với cây thân gỗ là tăng thu nhập cho nông dân. Các cây trồng xen như sầu riêng, bơ, hồ tiêu, giổi lấy hạt, mắc ca hoặc cây lấy gỗ như muồng đen không chỉ giúp tăng đa dạng hóa sản phẩm mà còn cung cấp một nguồn thu nhập bổ sung khi giá cà phê có biến động. Chẳng hạn, cây sầu riêng có thể mang lại thu nhập từ 30-50 triệu đồng/ha/năm sau khi bắt đầu cho quả, trong khi bơ, mắc ca cũng cho thu nhập ổn định.
Báo cáo khảo sát cho thấy mô hình trồng xen này mang lại tăng thu nhập từ 1,5 đến 2 lần so với vườn cà phê thuần. Ví dụ, tại huyện Krông Bông, Krong Ana, Krong Buk và huyện Lăk của tỉnh Đắk Lắk, các vườn cà phê trồng xen với cây sầu riêng đã mang lại lợi nhuận gấp đôi so với các vườn cà phê không có cây xen.
Giảm rủi ro sản xuất và tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu: Việc trồng xen các cây thân gỗ hoặc cây ăn quả giúp giảm thiểu rủi ro sản xuất cho nông dân. Nếu giá cà phê thấp hoặc năng suất cà phê bị giảm do thời tiết bất lợi, thu nhập từ cây trồng xen như bơ và sầu riêng có thể bù đắp thu nhập cho nông dân, giúp họ duy trì sinh kế ổn định.
Cùng với đó, mô hình nông lâm kết hợp còn giúp nông dân tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, đặc biệt là hạn hán kéo dài hoặc mưa lũ bất thường. Các cây thân gỗ như muồng đen, keo dậu giúp giữ độ ẩm cho đất trong mùa khô và bảo vệ cây cà phê khỏi các tác động bất lợi từ thời tiết.
Bảo tồn đa dạng sinh học và cải thiện môi trường: Mô hình nông lâm kết hợp giúp duy trì và tăng cường đa dạng sinh học trong vùng sản xuất cà phê. Cây thân gỗ xen trong vườn cà phê không chỉ có chức năng che bóng mà còn tạo điều kiện sống cho các loài động thực vật và côn trùng khác, từ đó cải thiện môi trường sống cho các sinh vật hoang dã, đặc biệt là các loài chim và côn trùng. Điều này không chỉ có lợi cho hệ sinh thái mà còn giúp bảo vệ nguồn nước và ngăn chặn xói mòn đất, bảo vệ nguồn tài nguyên đất đai và nước trong dài hạn.
PV: Có thông tin cho rằng, việc trồng xen cây thân gỗ trong vườn cà phê sẽ gây ảnh hưởng đến năng suất cà phê, thưa ông?
TS. Trần Hữu Nghị:
Đúng là có ảnh hưởng nhất định. Tuy nhiên, khi quản lý đúng cách, việc trồng xen cây thân gỗ không chỉ bảo vệ mà còn cải thiện năng suất. Thực tế, các mô hình trồng xen cây sầu riêng, bơ, điều, hoặc tiêu cho thấy năng suất cà phê vẫn duy trì ổn định hoặc thậm chí cao hơn so với vườn cà phê trồng thuần. Mật độ trồng xen cần phải được điều chỉnh hợp lý để không làm cây cà phê bị thiếu ánh sáng hoặc dinh dưỡng. Cây thân gỗ có lợi ích khi trồng với khoảng cách hợp lý, giúp duy trì cân bằng giữa sản lượng cà phê và thu nhập từ các cây xen.
PV: Tôi được biết, một số mô hình cà phê thông minh tại Tây Nguyên đã được triển khai, như mô hình Cà phê cảnh quan và Vùng nguyên liệu quy mô lớn được xác nhận (VSA). Ông có thể chia sẻ chi tiết về các mô hình này và kết quả thực hiện?
TS. Trần Hữu Nghị:
Mô hình Cà phê cảnh quan bền vững bắt đầu được triển khai từ năm 2016, nhằm cải thiện sản xuất cà phê thông qua việc trồng cây che bóng, cây thân gỗ và các cây ăn quả xen trong vườn cà phê. Mô hình này không chỉ cải thiện năng suất và thu nhập cho nông dân mà còn đóng góp vào việc giảm thiểu tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu. Dự án này cũng đã được triển khai tại Đắk Lắk và Lâm Đồng và đạt được những kết quả tích cực về mặt kinh tế, xã hội và môi trường.
Đặc biệt, mô hình VSA tại Đắk Lắk đã mang lại tăng trưởng thu nhập cho nông dân lên đến 30 triệu đồng/ha, giảm chi phí sản xuất và giảm phát thải khí nhà kính lên đến 10%. Mô hình này cũng đã giúp giảm thiểu tình trạng phá rừng và cải thiện sự bền vững trong sản xuất cà phê.
PV: Mặc dù có nhiều lợi ích, nhưng khi triển khai mô hình nông lâm kết hợp, nông dân cũng gặp phải không ít khó khăn. Ông có thể chia sẻ về các thách thức chính mà họ phải đối mặt và cách hỗ trợ họ vượt qua thưa ông?
TS. Trần Hữu Nghị:
Các thách thức chính mà nông dân gặp phải bao gồm chi phí đầu tư ban đầu cho cây giống, quản lý mô hình đa dạng cây trồng, và thiếu kiến thức về kỹ thuật canh tác. Tuy nhiên, các chính sách hỗ trợ tín dụng, đào tạo kỹ thuật, và liên kết chuỗi giá trị sẽ giúp giảm bớt khó khăn. Trung tâm và các tổ chức hỗ trợ kỹ thuật cũng đang phối hợp với chính quyền địa phương để cung cấp giống cây tốt, đào tạo cho nông dân cách quản lý vườn cà phê xen cây thân gỗ một cách bền vững.
PV: Cuối cùng, ông có những khuyến nghị gì để thúc đẩy sự phát triển bền vững của mô hình nông lâm kết hợp tại Tây Nguyên trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay?
TS. Trần Hữu Nghị:
Tôi khuyến nghị, Nhà nước, Bộ Nông nghiệp và Môi trường,… cần có những chính sách ưu đãi tín dụng cho nông dân, đồng thời đào tạo và chuyển giao công nghệ canh tác bền vững. Bên cạnh đó, tăng cường kết nối thị trường cho các sản phẩm cà phê và cây trồng xen, giúp nông dân dễ dàng tiêu thụ sản phẩm với giá trị cao. Cuối cùng, cần phát triển hệ thống chứng nhận bền vững cho cà phê để khuyến khích nông dân áp dụng mô hình sản xuất thông minh và bảo vệ môi trường.
PV: Xin cảm ơn TS. Trần Hữu Nghị!
Quảng Ninh, vùng đất nổi tiếng với Vịnh Hạ Long - di sản thiên nhiên thế giới, không chỉ thu hút du khách mà còn tiên phong trong bảo vệ và phát triển rừng. Với hơn 50% diện tích là rừng, tỉnh đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ để bảo tồn tài nguyên rừng, thúc đẩy lâm nghiệp bền vững và đa dạng sinh học. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực kinh tế, Chi cục Kiểm lâm Quảng Ninh đạt nhiều thành tựu đáng ghi nhận, dù vẫn đối mặt với không ít thách thức.
Thời gian qua, tình trạng lấn chiếm đất rừng, phá rừng còn diễn ra ở nhiều địa phương khiến công tác bảo vệ rừng gặp khó khăn. Ngoài ý thức bảo vệ của một bộ phận người dân chưa tốt, còn do cơ chế chính sách chưa bảo đảm đời sống, thu nhập cho người trồng rừng. Đây là những hạn chế cần sớm được khắc phục.
Chiều 28/6, Ủy ban nhân dân tỉnh Lạng Sơn tổ chức Lễ đón nhận danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn. Đây là hoạt động nhằm tôn vinh giá trị di sản đặc sắc, bảo tồn văn hóa truyền thống, qua đó, phát huy hiệu quả giá trị di sản danh thắng, quảng bá các sản phẩm du lịch đến cộng đồng và du khách.
Những năm gần đây, huyện Vân Hồ (tỉnh Sơn La) đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng, phòng cháy chữa cháy rừng (PCCCR).
Khu bảo tồn loài - sinh cảnh Phú Mỹ (KBT Phú Mỹ) là một trong những vùng đất ngập nước nguyên thủy còn sót lại ở Đồng bằng sông Cửu Long, đặc trưng bởi đất nhiễm phèn nặng, giàu hữu cơ và ngập nước theo mùa...
