I. Trà Việt trong dòng chảy lịch sử và đời sống văn hóa của người dân nước Nam
1. Trà gắn với lịch sử và trở thành văn hóa của người Việt
Trên dải đất hình chữ S, con người đã sinh sống từ rất sớm, những phát hiện khảo cổ học trải dài từ Bắc vào Nam, chứng minh rằng người nguyên thủy đã xuất hiện từ thuở xa xưa trên đất Việt. Hàng loạt di tích nổi tiếng như hang Thẩm Khuyên, hang Thẩm Hai, mái đá Ngườm, núi Đọ, Phùng Nguyên, Đông Sơn, Sa Huỳnh, đã hé lộ những vết tích của nền văn minh sơ khai với những công cụ đá, công cụ đồng, đồ gốm có niên đại hàng nghìn năm tuổi. Đây là nền tảng ban đầu hình thành cộng đồng người Việt cổ, từ đó phát triển thành các bộ lạc và tiến tới nền văn minh đầu tiên. Trong đời sống lao động hàng ngày, người Việt cổ đã sớm gắn bó với thiên nhiên, họ biết tìm kiếm thức ăn, dược liệu từ núi rừng và sông suối. Trong vô vàn sản vật ấy, cây chè nổi bật là món quà quý báu, những rừng chè xanh mướt mọc trên các sườn núi cao, nơi sương phủ quanh năm cho búp và lá được sử dụng làm thức uống giải khát và thành những vị thuốc thần diệu giúp thanh lọc cơ thể, trị bệnh và hồi phục sức khỏe. Vào khoảng năm 2879 trước Công nguyên, nhà nước Văn Lang (Sử cũ gọi là Kỷ Hồng Bàng) ra đời, đây là quốcgia đầu tiên của người Việt, đứng đầu là các Vua Hùng. Trải qua mười tám đời vua Hùng, từ Kinh Dương Vương đến Hùng Vương thứ 18, nhà nước Văn Lang tồn tại gần 2.622 năm, đặt nền móng vững chắc cho lịch sử và bản sắc dân tộc Việt. Trong thời kỳ này, cùng với sự hình thành nền nông nghiệp lúa nước, trà đã trở thành linh hồn của đời sống tinh thần, dù chén trà thuở ấy chỉ đơn sơ là lá chè rừng nấu trong nồi đất, nhưng lại mang giá trị rất thiêng liêng.
2. Trà trong cuộc sống thường nhật của người Việt
Khi khách đến nhà, dù là vua chúa, quan lại, phú hào hay dân thường, gia chủ đều hãm một ấm trà để mời khách. Bên ấm trà, câu chuyện được sẻ chia, mối quan hệ được gắn kết, mọi mâu thuẫn được hóa giải. Chén trà trở thành biểu tượng của tình làng nghĩa xóm, của sự đoàn kết cộng đồng. Ngày nay, trong các cuộc gặp gỡ, tọa đàm, hội nghị, hội thảo thì trà luôn là sợi dây gắn kết tình cảm, những vấn đề cần thảo luận đều tiến đến sự đồng thuận, đây là nền móng cốt lõi của văn minh, công bằng, dân chủ.
3. Trà hiện diện trong các nghi lễ của vòng đời người, từ đơn sơ đến trang trọng
Trà hiện diện trong mọi khoảnh khắc trọng đại: Từ lễ chạm ngõ, cưới hỏi, đầy tháng, thôi nôi cho con trẻ đến tiễn đưa người quá cố về với tổ tiên. Trong hội làng, cúng tế thần linh thì người Việt luôn có đức tin rằng: Trà mang trong mình sự thanh khiết, là sợi dây kết nối con người với trời đất. Trước khi tế lễ, chủ tế dùng nước trà để rửa tay, như một nghi thức thanh tẩy bụi trần, thể hiện sự kính trọng và lòng thành. Trong buổi tế thì nghi thức dâng trà luôn trang trọng được thực hiện đầu tiên.
4. Trà trong chính sự và ngoại giao
Không chỉ trong dân gian, trà còn giữ vị trí đặc biệt trong triều đình, các vị vua dùng trà khi bàn bạc chính sự, coi trà như chất xúc tác giúp tâm trí minh mẫn, quyết sách sáng suốt. Khi tiếp sứ giả các nước, chén trà Việt được dâng lên đầu tiên, vừa thể hiện lòng hiếu khách, vừa là thông điệp ngoại giao mềm mại tạo sự dễ chịu, dễ đồng thuận, thượng tôn thiện chí và hòa hiếu, giúp bảo vệ lợi ích quốc gia của mỗi bên trên tinh thần hòa bình, tôn trọng và công bằng.
II. Trà giữ hồn, Dược giữ nước
Lịch sử nước Nam là “Những trang vàng Sử Việt”, điều kỳ diệu là nếu nhìn vào diện tích và dân số của đất nước này, nhiều học giả, nhà nghiên cứu quốc tế từng thắc mắc và đi tìm lời giải đáp: Vì sao một dân tộc nhỏ bé lại có thể tồn tại, phát triển và bảo vệ nền độc lập suốt hàng nghìn năm, giữa những đế chế hùng mạnh và bão tố lịch sử khốc liệt như vậy? Câu trả lời không chỉ nằm ở nghệ thuật quân sự hay sự mưu lược của các vị anh hùng dân tộc, mà sâu xa hơn, nằm ở bản sắc văn hóa độc đáo, ở sức mạnh tinh thần đoàn kết được nuôi dưỡng từ trong đời sống thường nhật của mỗi người dân Việt. Sức mạnh đó bắt nguồn từ những tế bào nhỏ nhất của xã hội là gia đình, làng xóm, cộng đồng, khi có mâu thuẫn, người Việt “mời nhau chén trà” là “cẩm nang” hóa giải mọi bất hòa. Hình ảnh già làng, trưởng họ, quan viên ngồi bên ấm trà bàn bạc việc chung là biểu tượng cho sự đồng lòng sâu sắc. Trà nổi bật là biểu tượng thiêng liêng, âm thầm gắn kết lòng người, hun đúc nên sức mạnh bền bỉ để gìn giữ giang sơn. Từ khi dựng nước, người Việt cổ đã lựa chọn con đường tự lập, tự cường, không dựa dẫm vào bất kỳ thế lực nào. Người Việt không chủ trương xâm lược hay gây chiến tranh, nhưng một khi bị xâm phạm, tinh thần tự chủ và độc lập ấy chuyển thành sức mạnh vô song để chống lại giặc ngoại xâm. Hơn bốn nghìn năm văn hiến đã chứng minh, Việt Nam là một dân tộc thượng tôn tinh thần và luôn hành động nhân văn và nhân đạo. Nước Nam không chỉ là câu chuyện của gươm giáo và chiến trường, mà còn là câu chuyện về sự hòa hiếu, lòng bao dung và khátvọng hòa bình. Lịch sử Việt Nam ghi nhận nhiều giai đoạn đất nước phải đứng trước nguy cơ diệt vong. Thế nhưng, hết lần này đến lần khác, dân tộc Việt đều đứng dậy mạnh mẽ. Ngoài sự mưu lược của các bậc minh quân, công lao của những đội quân thiện chiến, còn có sức mạnh vô hình của văn hóa, mà trà là hiện thân rõ rệt nhất.
Trà không đánh giặc bằng gươm giáo, nhưng kết nối lòng người, khiến toàn dân đồng lòng đoàn kết, khi hàng triệu, triệu con tim cùng chung nhịp đập thì không kẻ thù nào có thể khuất phục được. Một dân tộc nhỏ bé, nếu chỉ dựa vào sức mạnh cơ bắp, trí tuệ hay vật chất, hẳn đã bị xóa sổ từ lâu. Nhưng nhờ sức mạnh tinh thần được vun đắp từ văn hóa, đã giúp dân tộc Việt vững vàng qua mọi biến cố. Nhìn lại chặng đường hơn bốn nghìn năm lịch sử để khẳng định rằng: Trà không chỉ là nét đẹp ẩm thực, mà là mạch nguồn nuôi dưỡng văn hóa và tinh thần của dân tộc Việt. Nhờ trà, người Việt đã nuôi dưỡng văn hóa lòng nhân ái, sự hòa hiếu và tinh thần đoàn kết. Nhờ trà thúc đẩy văn hóa cộng đồng kết nối sức mạnh toàn dân được gắn kết, trở thành lá chắn vững chắc bảo vệ non sông. Điều đặc biệt là Trà Việt mang trong mình triết lý nhân sinh sâu sắc, uống trà giúp tu dưỡng tâm hồn, vị chát ban đầu rồi ngọt hậu về sau như nhắc nhở con người về quy luật sống: Vượt qua khó khăn gian khổ sẽ có ngày an vui hạnh phúc về sau, chính triết lý này đã giúp người Việt giữ vững niềm tin trong những giai đoạn lịch sử cam go nhất. Khi đất nước bị xâm lược, bên cạnh tiếng trống trận, những ấm trà nơi hậu phương đã tiếp thêm sức mạnh tinh thần cho tiền tuyến, cảnh người mẹ pha trà gửi ra chiến hào cho con trai, người vợ hãm ủ trà nóng đón chồng về uống sau mỗi buổi tập luyện vất vả, đã trở thành nếp sinh hoạt thường nhật ở thời chiến. Trong các cuộc kháng chiến chống quân xâm lược, các vị tướng sỹ và nhân dân nước Nam đã khéo léo dùng cây cỏ bản địa làm thuốc, trong đó trà là dược liệu chủ lực. Tướng lĩnh dùng trà để giữ đầu óc tỉnh táo, sáng suốt hoạch định chiến lược, binh sĩ uống trà để bổ sung nước, thanh nhiệt, duy trì sức lực trong những cuộc hành quân dài ngày. Trà đã trở thành linh hồn thầm lặng của kháng chiến, là sức mạnh vô song góp phần làm nên những chiến công oanh liệt sử sách nước Nam. Qua hàng nghìn năm, trà đã trở thành chứng nhân lịch sử, hiện diện trong cả những buổi bình yên và những thời khắc gian khổ nhất. Từ thuở xa xưa, trà đã là sợi dây kết nối mọi tầng lớp xã hội, từ vua quan đến dân thường. Ngày nay, trong thời kỳ hội nhập, Trà Việt tiếp tục khẳng định vị thế. Những cây chè Shan Tuyết cổ thụ hàng nghìn năm tuổi nơi núi rừng Tây Bắc đến những đồi chè xanh mướt ở Lào Cai, Sơn La, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Phú Thọ, Thanh Hóa, Nghệ An vừa là sản vật kinh tế, vừa là di sản văn hóa cho hôm nay và mai sau của người dân Việt.
“Một chén Trà Việt
nghìn năm hồn dân tộc”
Khi chiến tranh lùi xa, chén trà hàn gắn vết thương, nơi tình người được vun đắp sau những mất mát đau thương. Ngoại giao trà là nơi để vị tha, để hóa giải mọi mâu thuẫn, biến thù thành bạn cùng nhau xây dựng hòa bình, ổn định, cùng phát triển giữa các quốc gia và trên thế giới.
Trong khuôn khổ “Lễ hội Văn hóa Thế giới tại Hà Nội”, ngày 11/10, Văn phòng UNESCO tại Việt Nam phối hợp Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội tổ chức chuỗi hoạt động tôn vinh nghệ thuật trà đạo Việt Nam - một thực hành văn hóa lâu đời mang đậm tính thiền, sự kết nối cộng đồng và sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên.
Giữa mây núi Suối Giàng, xã Văn Chấn, tỉnh Lào Cai, thôn Giàng A và Giàng B mở ra một không gian văn hoá đặc sắc, nơi thiên nhiên và con người gắn kết để tạo nên trải nghiệm du lịch cộng đồng giàu bản sắc. Nổi bật nhất chính là những cây chè Shan tuyết cổ thụ hàng trăm tuổi, phủ lớp sương trắng trên từng tán lá, được xem như “báu vật xanh” mà đồng bào Mông đã gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Với những cây chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi, mọc trên độ cao hơn 1.300 mét so với mực nước biển, Suối Giàng, xã Văn Chấn, tỉnh Lào Cai từ lâu được mệnh danh là “thủ phủ” của trà Shan tuyết. Trên diện tích gần 500 ha chè, trong đó có khoảng 40.000 cây cổ thụ từ 100-500 năm tuổi, Suối Giàng không chỉ là điểm đến du lịch sinh thái, mà còn là nơi sản sinh một trong những loại trà đặc sản hiếm có. Giữa bao thăng trầm, những người tâm huyết nơi đây vẫn bền bỉ gìn giữ hồn trà, gây dựng thương hiệu, khẳng định giá trị của sản phẩm đặc sản Tây Bắc. Phóng viên Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường có cuộc trao đổi với bà Lâm Thị Kim Thoa, Giám đốc Hợp tác xã Chè Suối Giàng, về hành trình giữ gìn và phát triển trà Shan tuyết Suối Giàng.
Vườn chè Shan tuyết Suối Giàng vừa là vùng nguyên liệu quý giá, vừa là không gian văn hóa đặc sắc, lưu giữ nét đẹp của người Mông nơi rẻo cao Yên Bái.
Giữa núi rừng Suối Giàng mây phủ, nơi những gốc chè Shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi vẫn âm thầm bén rễ cùng đời sống người Mông, anh Giàng A Dê, một người con của thôn Pang Cáng, đang thổi làn gió mới vào vùng đất này. Mô hình du lịch cộng đồng gắn với văn hóa trà Shan tuyết của anh Dê đang trở thành điểm sáng trong hành trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản Suối Giàng.
