Chè Bình Sơn vươn tầm OCOP: Hành trình hồi sinh từ vùng đất đồi

Từ cây trồng bị lãng quên đến vùng chè lớn nhất xứ Thanh

Dẫn chúng tôi đi giữa những đồi chè xanh mướt trải dài theo triền núi, ông Lê Đình Tú, Giám đốc HTX Dịch vụ Nông lâm nghiệp Bình Sơn, chậm rãi kể lại câu chuyện hơn 30 năm trước, khi cây chè lần đầu bén rễ trên vùng đất này. “Năm 1992, cây chè được đưa về Bình Sơn (trước thuộc huyện Triệu Sơn, nay là xã Thọ Bình, tỉnh Thanh Hóa) theo Dự án 327 phủ xanh đất trống, đồi trọc. Khi ấy, người dân nghèo, thiếu vốn, giống chè cũ, năng suất thấp, đầu ra bấp bênh… nên nhiều hộ đã chặt bỏ”, ông Tú nhớ lại.

Bình Sơn (nay là xã Thọ Bình) là xã miền núi, địa hình đồi dốc, đất rừng bạc màu từng là rào cản lớn cho phát triển kinh tế. Thế nhưng, cũng chính thổ nhưỡng và khí hậu mát mẻ ấy lại “hợp vía” với cây chè. Một số hộ dân kiên trì bám đất, bám cây, tin rằng chè sẽ cho họ sinh kế bền lâu.

Những năm đầu, chè Bình Sơn được trồng manh mún, mỗi nhà một nương nhỏ. Sản xuất thủ công, thiếu liên kết khiến giá trị cây chè không cao. “Có thời điểm, chè chỉ đủ trang trải cuộc sống, chứ chưa thể làm giàu”, ông Tú nói. Bản thân ông năm 1995 rời quê Đông Cương (TP. Thanh Hóa cũ) lên Bình Sơn lập nghiệp, chứng kiến trọn vẹn thăng trầm của vùng chè này.

Bước ngoặt đến vào năm 2016, khi ông Tú được tín nhiệm bầu làm Giám đốc HTX Dịch vụ Nông lâm nghiệp Bình Sơn. Với sự am hiểu địa bàn, ông xác định rõ: muốn cây chè sống khỏe thì phải tổ chức lại sản xuất, đi theo chuỗi giá trị, nâng chất lượng thay vì chạy theo sản lượng.

HTX ra đời, quy tụ các hộ trồng chè, thống nhất quy trình canh tác, chế biến. Những giống chè cũ dần được thay thế bằng PH8, PH1, chè lai F1 cho chất lượng búp tốt hơn. Người dân được tập huấn kỹ thuật, áp dụng VietGAP, hướng tới canh tác hữu cơ. Năng suất không tăng đột biến, nhưng chất lượng chè được nâng lên rõ rệt, vị chát dịu, hậu ngọt sâu, đúng “gu” người thưởng trà.

Đến nay, toàn xã Thọ Bình có gần 400 ha chè, hơn 300 ha cho thu hoạch ổn định, trở thành vùng nguyên liệu chè lớn nhất Thanh Hóa. Cây chè thực sự hồi sinh, trở thành nguồn thu nhập chính của hàng trăm hộ dân miền sơn cước.

Đưa chè Bình Sơn thành sản phẩm OCOP

“Gây dựng được thương hiệu đã khó, giữ được nó lại càng khó hơn”, ông Lê Đình Tú trầm ngâm. Chính suy nghĩ ấy đã thôi thúc HTX Bình Sơn không chỉ dừng ở trồng chè, mà còn đầu tư mạnh vào chế biến và xây dựng thương hiệu.

Những năm gần đây, từ nguồn hỗ trợ của chương trình OCOP và khuyến công địa phương, HTX đã đầu tư hơn 2 tỷ đồng cho dây chuyền chế biến hiện đại: máy sấy lạnh, máy nghiền bột chè, máy hút chân không, máy đóng trà túi lọc, hệ thống tưới phun tự động… Nhờ đó, năng lực chế biến tăng gấp 10 lần so với làm thủ công, chất lượng chè đồng đều, không phụ thuộc thời tiết.

Năm 2019, chè khô Bình Sơn chính thức được công nhận OCOP 3 sao, mở ra cánh cửa mới cho thương hiệu địa phương. Không dừng lại ở một sản phẩm, đến nay HTX đã phát triển 4 sản phẩm chè OCOP 3 sao, mỗi năm cung ứng ra thị trường trên 50 tấn chè khô các loại.

Đến tháng 12/2024, sản phẩm Chè sạch Bình Sơn chính thức được UBND tỉnh Thanh Hóa công nhận đạt chuẩn OCOP 4 sao. Đây là dấu mốc quan trọng, khẳng định chất lượng vượt trội, uy tín thương hiệu và mở ra cơ hội để chè Bình Sơn vươn mạnh vào các thị trường lớn trong nước.

Điều đặc biệt ở Thọ Bình là mỗi hộ trồng chè gần như một “nhà máy nhỏ”. Người dân tự đầu tư máy sao, máy hút chân không, tự đóng gói, thiết kế bao bì, song vẫn tuân thủ quy chuẩn chung của HTX. Các hộ liên kết chặt chẽ, chia sẻ kỹ thuật, cùng tìm đầu ra để phát triển bền vững.

Ông Lê Văn Thanh, một hộ trồng chè ở thôn Đông Tranh, chia sẻ: “Áp dụng VietGAP, mỗi năm gia đình tôi thu được khoảng 7 tấn chè tươi/ha, tương đương 1,5 tấn chè khô, doanh thu gần 300 triệu đồng. Nhờ cây chè, tôi thoát nghèo, xây được nhà, nuôi con ăn học”.

Không chỉ chè, HTX Bình Sơn còn tận dụng diện tích dưới tán rừng để nuôi ong lấy mật. Mật ong hoa rừng Bình Sơn cũng đạt chuẩn OCOP 3 sao, góp phần đa dạng hóa sinh kế cho người dân. Hiện xã có hơn 400 hộ nuôi ong, sản lượng khoảng 5.300kg mật/năm, mang lại thu nhập ổn định 30–40 triệu đồng/hộ.

Hướng đi mà ông Tú và HTX Bình Sơn theo đuổi là phát triển xanh, bền vững. Hiện HTX có gần 80 ha chè, trong đó 12 ha đạt chuẩn VietGAP; thời gian tới sẽ mở rộng diện tích chè hữu cơ, gắn sản xuất với du lịch sinh thái. “Chè là sản phẩm uống trực tiếp, nên từ trồng đến chế biến phải sạch, an toàn, tất cả đều từ thiên nhiên”, ông Tú khẳng định.

Những đồi chè xanh mướt trong sương sớm đang dần trở thành điểm đến trải nghiệm cho du khách: hái chè, sao chè, thưởng trà giữa núi rừng. Cây chè không chỉ mang lại giá trị kinh tế, mà còn trở thành biểu tượng văn hóa của người dân Thọ Bình – cần cù, mộc mạc nhưng bền bỉ vươn lên.

Năm 2023, ông Lê Đình Tú được Trung ương Hội Nông dân Việt Nam bình chọn là 1 trong 100 “Nông dân Việt Nam xuất sắc”. Danh hiệu ấy không chỉ là sự ghi nhận cho cá nhân ông, mà còn là minh chứng cho hành trình hồi sinh và nâng tầm chè OCOP Bình Sơn, từ cây trồng bị lãng quên trở thành niềm tự hào của miền sơn cước Thanh Hóa.