Hệ thống thủy lợi được xem là “hạ tầng nền tảng” của sản xuất nông nghiệp. Tại Phú Thọ, nơi địa hình chia cắt, sản xuất còn manh mún, vai trò của hồ đập, kênh mương càng trở nên sống còn. Thế nhưng, phía sau mạng lưới gần 1.800 đầu mối công trình là những áp lực ngày một lớn: công trình xuống cấp, thiếu đồng bộ, hành lang bị lấn chiếm và đặc biệt là cơ chế giá dịch vụ thủy lợi đã lạc hậu hơn một thập kỷ.
LTS: Từ bao đời nay, thủy lợi đã gắn bó mật thiết với đời sống người dân khu vực phía Bắc Việt Nam. Những con đê trầm mặc chạy dài bên bờ Sông Hồng, những kênh mương len lỏi giữa cánh đồng lúa, những hồ chứa nước nằm yên bình giữa núi rừng,… tất cả tạo nên một Hệ thống “mạch máu” nuôi dưỡng sản xuất nông nghiệp, bảo đảm sinh kế cho hàng chục triệu người dân.
Bước sang thời kỳ đổi mới và hội nhập, thủy lợi không chỉ dừng ở nhiệm vụ cung cấp nước tưới tiêu, tiêu thoát lũ mà còn giữ vai trò trọng yếu trong điều tiết nguồn nước, phòng chống thiên tai, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, trước áp lực dân số gia tăng, nhu cầu phát triển công nghiệp và đô thị, cùng những tác động ngày càng khốc liệt của thời tiết cực đoan, các Hệ thống công trình thủy lợi miền Bắc đang đứng trước nhiều thách thức lớn như tình trạng lấn chiếm các công trình thuỷ lợi; vấn nạn xả thải rác thải, chất thải xuống các tuyến kênh mương; ô nhiễm nguồn nước từ các hoạt động sản xuất công nghiệp và dân sinh chưa được xử lý; mực nước các dòng sông và hồ đập xuống thấp vào mùa khô do biến đổi khí hậu; diện tích tưới ngày càng thu hẹp trong khi hệ số tiêu ngày càng tăng lên. Đặc biệt là cơ chế giá dịch vụ thủy lợi còn nhiều bất cập, chưa phản ánh đúng chi phí thực tế của hoạt động thuỷ nông đã ảnh hưởng không nhỏ đến công tác quản lý và vận hành các Hệ thống công trình thuỷ lợi ở miền Bắc,…
Tuyến bài “Hệ thống công trình thủy lợi miền Bắc trước thách thức mới” sẽ đưa bạn đọc đi sâu tìm hiểu thực trạng, những thành tựu và tồn tại, khó khăn của các Hệ thống thủy lợi ở vùng đồng bằng Sông Hồng, trung du và miền núi phía Bắc; lắng nghe tiếng nói từ cơ sở, các nhà quản lý, chuyên gia; đồng thời cùng bàn giải pháp để quản lý và vận hành hiệu quả Hệ thống các công trình thuỷ lợi nhằm phục vụ cho phát triển kinh tế và dân sinh, thích ứng với biến đổi khí hậu.
Theo Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Phú Thọ (Công ty), đơn vị đang quản lý, vận hành và khai thác 1.789 đầu mối công trình, phục vụ tưới tiêu cho 66 xã, phường trên địa bàn tỉnh Phú Thọ cũ.
Ông Nguyễn Minh Thuỷ, Chủ tịch Công ty, thẳng thắn nhìn nhận: “Khối lượng công trình rất lớn, trải rộng trên địa bàn phức tạp, trong khi nguồn lực tài chính hạn chế. Nếu cơ chế không sớm được điều chỉnh, việc duy trì an toàn và hiệu quả khai thác sẽ ngày càng khó khăn”.
Công trình nhiều nhưng không đồng bộ, xuống cấp theo thời gian
Theo Quyết định số 319/QĐ-SNN ngày 04/5/2024 của Sở Nông nghiệp và PTNT Phú Thọ (nay là Sở Nông nghiệp và Môi trường), Công ty hiện quản lý 192 hồ chứa; 1.263 đập, phai; 232 trạm bơm điện; 109 cống qua đê; 2.281,45 km kênh mương và 186,36 km đường ống cấp nước. Phần lớn các công trình được xây dựng từ nhiều thập kỷ trước. Thiếu kinh phí duy tu thường xuyên, chịu tác động của thiên tai, nhiều hồ đập đã xuống cấp, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn mùa mưa lũ.
Ông Nguyễn Minh Thuỷ cho biết: “Nhiều công trình trước đây chỉ thiết kế để phục vụ tưới lúa. Hiện nay cơ cấu cây trồng thay đổi, nhu cầu cấp nước đa mục tiêu tăng lên nhưng công trình chưa được đầu tư cải tạo tương xứng nên chưa phát huy hết công suất”.
Đáng chú ý, nhiều dự án mới chỉ xây dựng tuyến kênh chính, thiếu kênh nhánh và hệ thống nội đồng. Kênh đất chiếm tỷ lệ lớn, dễ sạt lở, thất thoát nước. Một số nơi nước chảy tràn mặt ruộng, điều tiết không hợp lý, ảnh hưởng đến kế hoạch sản xuất.
Quy mô Hệ thống thủy lợi Phú Thọ gồm: 1.789 đầu mối công trình; 192 hồ chứa; 1.263 đập, phai; 232 trạm bơm điện và 2.281,45 km kênh mương. Phục vụ tưới tiêu cho 66 xã, phường trên địa bàn tỉnh Phú Thọ cũ.
Bất cập từ cơ chế giá dịch vụ thủy lợi
Một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là cơ chế giá. Mức giá tối đa đối với sản phẩm, dịch vụ công ích thủy lợi vẫn tương đương mức cấp bù miễn thủy lợi phí theo Nghị định 67/2012/NĐ-CP, áp dụng từ năm 2013.
Trong khi đó, giá điện, tiền lương, nguyên vật liệu đều tăng mạnh. Các định mức kinh tế – kỹ thuật chưa được cập nhật kịp thời, khiến doanh nghiệp khó cân đối thu – chi.
Ông Nguyễn Minh Thuỷ nhấn mạnh: “Đơn giá hỗ trợ tiền sử dụng sản phẩm, dịch vụ công ích thủy lợi trên địa bàn tỉnh vẫn thực hiện theo quy định từ năm 2012. Sau hơn 10 năm, mọi chi phí đầu vào đều tăng nhưng giá dịch vụ không thay đổi. Doanh nghiệp rất khó đảm bảo nguồn lực để duy tu, sửa chữa công trình”.
Theo ông Nguyễn Minh Thuỷ, cơ chế hiện nay không phải là cơ chế giá mua bán dịch vụ theo thị trường mà là cơ chế cấp bù theo chính sách. Điều này khiến doanh nghiệp không chủ động được nguồn tài chính để tái đầu tư, nâng cấp hệ thống.
Những bất cập về giá dịch vụ mà Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Phú Thọ đang đối mặt, như: giá áp dụng từ năm 2012–2013; không tính đủ biến động giá điện, tiền lương; định mức kinh tế – kỹ thuật lạc hậu và khó cân đối thu – chi, hạn chế tái đầu tư.
Lấn chiếm hành lang, xả thải khó kiểm soát
Tình trạng lấn chiếm hành lang bảo vệ công trình diễn ra phổ biến: trồng cây lâu năm, xây tường rào, dựng nhà tạm, chuồng trại trên mái, bờ kênh.
Hiện có 151 trường hợp vi phạm; mới xử lý dứt điểm 3 trường hợp; 51 trường hợp đã lập biên bản, yêu cầu tháo dỡ. Phần lớn các vụ việc chưa xử phạt theo Nghị định 104/2017/NĐ-CP và Nghị định 65/2019/NĐ-CP.
Ông Nguyễn Minh Thuỷ chia sẻ: “Chúng tôi phối hợp với địa phương tuyên truyền, lập biên bản, yêu cầu khắc phục. Tuy nhiên, nếu không có sự vào cuộc quyết liệt của các cấp chính quyền thì rất khó giải quyết triệt để”.
Bên cạnh đó, toàn tỉnh Phú Thọ cũ có 10 hoạt động xả thải vào công trình thủy lợi đã được cấp phép. Tuy nhiên, nhiều hoạt động xả thải chăn nuôi, sản xuất nhỏ lẻ chưa được cấp phép, gây nguy cơ ô nhiễm nguồn nước.
Thực trạng vi phạm và xả thải vào Hệ thống thủy lợi Phú Thọ: Có 151 trường hợp lấn chiếm hành lang, trong đó có 03 trường hợp xử lý dứt điểm; 10 hoạt động xả thải đã được cấp phép; Nhiều trường hợp xả thải chưa phép.
179 hồ đập và nỗi lo an toàn
Theo Quyết định số 2101/QĐ-UBND ngày 04/10/2023 của UBND tỉnh Phú Thọ cũ, Công ty quản lý 179 đập, hồ chứa (≥5m hoặc dung tích ≥50.000m³), gồm 15 hồ lớn, 36 hồ vừa, 123 hồ nhỏ và 5 đập nhỏ.
Trước mùa mưa lũ 2025, có 16 công trình được đánh giá hư hỏng nặng, ảnh hưởng an toàn như hồ Rôm (Tiên Lương), hồ Gò Cao (Đoan Hùng), hồ Suối Cái (Thanh Sơn),...
“An toàn hồ đập là ưu tiên số một. Hàng năm chúng tôi kiểm tra trước và sau mùa mưa bão, vận hành đúng quy trình, dự trữ vật tư phòng chống thiên tai. Nhưng nếu không có nguồn lực nâng cấp kịp thời thì rủi ro sẽ gia tăng”, ông Nguyễn Minh Thuỷ nhấn mạnh.
Kiến nghị hoàn thiện cơ chế, đảm bảo bền vững
Trước thực trạng trên, Công ty kiến nghị Nhà nước sớm ban hành Nghị định thay thế Nghị định 96/2018/NĐ-CP nhằm cụ thể hóa các thành phần chi phí trong giá dịch vụ, đồng thời điều chỉnh mức giá phù hợp thực tế.
Ông Nguyễn Minh Thuỷ đề xuất: “Cần điều chỉnh giá dịch vụ công ích thủy lợi theo hướng tính đúng, tính đủ chi phí hợp lý; cập nhật định mức kinh tế – kỹ thuật; tạo điều kiện cho doanh nghiệp chủ động tái đầu tư, nâng cấp công trình. Có như vậy mới đảm bảo an toàn hồ đập và phục vụ tốt sản xuất nông nghiệp”.
Kiến nghị của doanh nghiệp: Ban hành Nghị định thay thế Nghị định 96/2018/NĐ-CP; Điều chỉnh giá dịch vụ công ích thủy lợi; Cập nhật định mức kinh tế – kỹ thuật và tăng nguồn lực sửa chữa, nâng cấp công trình.
Hệ thống thủy lợi Phú Thọ là tài sản công có giá trị lớn, đóng vai trò trụ cột cho nông nghiệp và an toàn dân sinh. Nhưng nếu “mạch máu” ấy không được tiếp thêm nguồn lực phù hợp, nguy cơ xuống cấp và mất an toàn sẽ ngày càng hiện hữu.
Như lời Chủ tịch Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Phú Thọ Nguyễn Minh Thuỷ chia sẻ: “Đầu tư cho thủy lợi là đầu tư cho an toàn và phát triển bền vững. Đây không chỉ là câu chuyện của doanh nghiệp, mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị”.
Dưới đây là một số công trình hồ đập do Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Phú Thọ quản lý bị xuống cấp, sạt lở:
Bài 12: Hệ thống thủy lợi Nam Thái Bình: Chủ động thích ứng, đảm bảo an ninh nguồn nước
>>>>>> Xin vui lòng xem thêm:
- Bài 10: Hệ thống thủy lợi Bắc Nam Hà: Áp lực từ cơ chế tài chính và hiện đại hóa trong kỷ nguyên số
- Bài 8: Hệ thống thủy lợi Hưng Yên - Nỗ lực thích ứng trước thách thức mới
- Bài 7: Ô nhiễm nguồn nước tưới ở Xí nghiệp thủy lợi Như Quỳnh
- Bài 6: Hệ thống thủy lợi Bắc Sông Thương - Công trình xuống cấp, cần vốn đầu tư để bảo đảm an toàn
- Bài 5: Hệ thống thuỷ lợi Mỹ Thành - Nhiều kênh mương xuống cấp, đổ vỡ
Chiều 27/12, Đài Khí tượng Thủy văn Tiền Giang cho biết, xâm nhập mặn trên địa bàn tỉnh Tiền Giang có xu thế lên nhanh trong những ngày cuối tháng 12/2024. Vì vậy, các địa phương và người dân trong vùng Ngọt hóa Gò Công thuộc tỉnh Tiền Giang cần chủ động tích trữ nước ngọt để phục vụ cho sinh hoạt, sản xuất.
Ba năm gần đây, nhất là từ sau cơn bão số 6 trong tháng 10 vừa qua, bờ biển xã Thanh Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình bị sạt lở nghiêm trọng làm ảnh hưởng đến đời sống và sản xuất của người dân địa phương. Chính quyền các cấp ở địa phương đang gặp khó trong việc khắc phục tình trạng biển xâm thực mạnh, lấn sâu vào đất liền này.
Những năm gần đây, biến đổi khí hậu với những diễn biến theo xu thế bất lợi, tác động đến sự phát triển bền vững. Ứng phó với biến đổi khí hậu nhận được sự quan tâm của toàn xã hội, từng bước chuyển từ coi thích ứng là trọng tâm sang kết hợp giảm phát thải khí nhà kính, tận dụng cơ hội để hướng tới nền kinh tế xanh, carbon thấp.
Do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, những năm gần đây, các thảm họa thiên tai đang có xu hướng gia tăng với tần suất thường xuyên hơn và cường độ mạnh hơn trên phạm vi toàn cầu. Thiệt hại bởi thiên tai cũng ngày càng lớn, không chỉ ở những khu vực đang phát triển, mà còn ở cả những nơi có hạ tầng cơ sở tương đối hoàn thiện.
Từ đầu năm 2024 đến nay, thiên tai tiếp tục diễn biến bất thường, khó dự báo. Sau các đợt nắng nóng gay gắt, hạn hán, xâm nhập mặn kéo dài vào đầu năm, thời gian gần đây đã liên tiếp xảy ra mưa lớn, sạt lở đất, lũ, ngập lụt cục bộ tại nhiều nơi, nhất là tại khu vực Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ và Tây Nguyên. Thủ tướng Chính phủ đã có nhiều chỉ đạo Bộ Tài nguyên và Môi trường và Bộ, ngành có liên quan, đặc biệt là các địa phương theo dõi sát tình hình, chủ động chỉ đạo, tổ chức triển khai công tác phòng, chống thiên tai từ sớm, từ xa.
