Hệ thống thủy lợi Nam Thái Bình – “huyết mạch nước” của vùng đồng bằng ven biển Nam Thái Bình – đang đối mặt với những biến động lớn từ biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn và mực nước biển dâng. Trong bối cảnh đó, Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Nam Thái Bình (Công ty) đang triển khai hàng loạt giải pháp để vừa bảo đảm tưới tiêu phục vụ sản xuất nông nghiệp, vừa từng bước hiện đại hóa quản lý và vận hành, hướng tới phát triển thủy lợi xanh, bền vững.
LTS: Từ bao đời nay, thủy lợi đã gắn bó mật thiết với đời sống người dân khu vực phía Bắc Việt Nam. Những con đê trầm mặc chạy dài bên bờ Sông Hồng, những kênh mương len lỏi giữa cánh đồng lúa, những hồ chứa nước nằm yên bình giữa núi rừng,… tất cả tạo nên một Hệ thống “mạch máu” nuôi dưỡng sản xuất nông nghiệp, bảo đảm sinh kế cho hàng chục triệu người dân.
Bước sang thời kỳ đổi mới và hội nhập, thủy lợi không chỉ dừng ở nhiệm vụ cung cấp nước tưới tiêu, tiêu thoát lũ mà còn giữ vai trò trọng yếu trong điều tiết nguồn nước, phòng chống thiên tai, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, trước áp lực dân số gia tăng, nhu cầu phát triển công nghiệp và đô thị, cùng những tác động ngày càng khốc liệt của thời tiết cực đoan, các Hệ thống công trình thủy lợi miền Bắc đang đứng trước nhiều thách thức lớn như tình trạng lấn chiếm các công trình thuỷ lợi; vấn nạn xả thải rác thải, chất thải xuống các tuyến kênh mương; ô nhiễm nguồn nước từ các hoạt động sản xuất công nghiệp và dân sinh chưa được xử lý; mực nước các dòng sông và hồ đập xuống thấp vào mùa khô do biến đổi khí hậu; diện tích tưới ngày càng thu hẹp trong khi hệ số tiêu ngày càng tăng lên. Đặc biệt là cơ chế giá dịch vụ thủy lợi còn nhiều bất cập, chưa phản ánh đúng chi phí thực tế của hoạt động thuỷ nông đã ảnh hưởng không nhỏ đến công tác quản lý và vận hành các Hệ thống công trình thuỷ lợi ở miền Bắc,…
Tuyến bài “Hệ thống công trình thủy lợi miền Bắc trước thách thức mới” sẽ đưa bạn đọc đi sâu tìm hiểu thực trạng, những thành tựu và tồn tại, khó khăn của các Hệ thống thủy lợi ở vùng đồng bằng Sông Hồng, trung du và miền núi phía Bắc; lắng nghe tiếng nói từ cơ sở, các nhà quản lý, chuyên gia; đồng thời cùng bàn giải pháp để quản lý và vận hành hiệu quả Hệ thống các công trình thuỷ lợi nhằm phục vụ cho phát triển kinh tế và dân sinh, thích ứng với biến đổi khí hậu.
Hệ thống thủy lợi đồng bộ nhưng đang “già hóa”
Với tổng diện tích phục vụ lên tới 67.500 ha, hệ thống thủy lợi Nam Thái Bình bao gồm địa bàn các huyện Vũ Thư, Kiến Xương, Tiền Hải và thành phố Thái Bình (thuộc tỉnh Thái Bình cũ). Đây là vùng trọng điểm nông nghiệp, cung cấp sản lượng lúa, cây màu và nuôi trồng thủy sản lớn của khu vực.
Hệ thống được hình thành qua nhiều giai đoạn đầu tư, hiện có một sông trục chính Kiến Giang dài 56,6 km, 20 sông trục cấp I với tổng chiều dài 182 km, 87 sông trục cấp II dài hơn 300 km, 104 cống dưới đê, 175 cống đập nội đồng chính và gần 500 trạm bơm tưới tiêu lớn nhỏ.
Nguồn nước tưới chủ yếu được lấy từ sông Hồng và sông Trà Lý thông qua hệ thống cống dưới đê. Nhờ cấu trúc hợp lý, khả năng tiêu tự chảy hàng năm đạt 85–90%, trong khi diện tích tưới tự chảy chiếm khoảng 15–20% – một tỷ lệ cho thấy sự phụ thuộc ngày càng lớn vào trạm bơm động lực.
Hiện nay, hệ thống do Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Nam Thái Bình trực tiếp quản lý. Doanh nghiệp công ích 100% vốn nhà nước này chịu trách nhiệm vận hành các cống tưới tiêu dưới đê, sông trục cấp I, cấp II, cống đập nội đồng chính và 45 trạm bơm tưới – tiêu lớn, vừa, trong đó có 12 trạm bơm tiêu qua đê với tổng công suất 206.100 m³/h.
Ông Đỗ Mạnh Hùng – Chủ tịch Công ty cho biết, nhiều năm qua, hệ thống đã vận hành ổn định, góp phần chủ động tưới tiêu trong điều kiện thời tiết bình thường, hạn chế thiệt hại do thiên tai và hỗ trợ chuyển đổi cơ cấu cây trồng: “Chúng tôi đã duy trì được năng lực tưới tiêu chủ động, phục vụ tốt cho sản xuất nông nghiệp và dân sinh. Tuy nhiên, không ít công trình được xây dựng cách đây hàng chục năm nay đã xuống cấp, không còn đảm bảo an toàn vận hành. Nếu không có kế hoạch đầu tư nâng cấp, rủi ro trong mùa mưa bão là rất lớn”.
Cùng với đó, tình trạng bồi lắng lòng dẫn, ăn mòn thiết bị, hư hỏng kết cấu đã khiến một số trạm bơm, cống tiêu, kênh mương mất dần công suất thiết kế. Cùng với quá trình đô thị hóa và chuyển đổi đất đai, nhiều đoạn sông trục, kênh dẫn bị thu hẹp, làm giảm khả năng tiêu úng, tăng áp lực cho hệ thống trạm bơm.
Đổi mới công nghệ và tái phân cấp quản lý
Những năm gần đây, biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng khó lường, thể hiện qua nhiệt độ tăng cao, mưa lớn cực đoan, nước biển dâng và xâm nhập mặn sâu. Với hệ thống thủy lợi Nam Thái Bình – nơi hướng tiêu chủ đạo là trọng lực ra biển và hạ lưu sông Hồng, sông Trà Lý – đây là nguy cơ trực tiếp đe dọa hiệu quả tiêu thoát nước.
“Khi mực nước biển dâng, nhiều cống tiêu ra biển không thể vận hành đúng thiết kế. Mỗi đợt triều cường hoặc lũ sông Hồng, nước dâng cao khiến thời gian ngập úng kéo dài, trong khi công suất các trạm bơm tiêu hiện có lại quá nhỏ so với nhu cầu”, – ông Đỗ Mạnh Hùng cho biết.
Thực tế, trong các đợt bão lớn gần đây, việc tiêu úng bị đình trệ nhiều giờ do thủy triều cao và thiếu trạm bơm công suất lớn. Ở chiều ngược lại, dòng chảy cạn kiệt vào mùa khô khiến việc lấy nước tưới khó khăn, chi phí vận hành tăng, đặc biệt ở khu vực Tiền Hải – nơi vừa chịu tác động xâm nhập mặn, vừa thiếu phù sa cải tạo đất.
Ranh giới mặn trên sông Hồng và sông Trà Lý ngày càng lấn sâu vào thượng lưu. Hàm lượng phù sa trong nước thấp hơn trước, khiến khả năng cải tạo đất bằng biện pháp thủy lợi giảm sút. Nhiều vùng trước kia có thể giữ nước làm đất vụ mùa dễ dàng, nay phải vận hành thêm trạm bơm hoặc bơm nối, tốn kém nhân lực và điện năng.
Ông Đỗ Mạnh Hùng cho rằng đây là “thách thức kép”: vừa thiếu nước ngọt, vừa bị mặn xâm nhập – khiến hệ thống phải vận hành trong tình thế bị động, chi phí tăng và hiệu quả tưới tiêu giảm rõ rệt.
Trước thực trạng trên, Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Nam Thái Bình đã đề xuất một loạt giải pháp kỹ thuật và quản lý phù hợp với điều kiện tự nhiên, đặc điểm thủy văn và yêu cầu phát triển nông nghiệp của địa phương.
Thứ nhất, rà soát và điều chỉnh quy hoạch hệ thống thủy lợi, nhất là những công trình đầu mối chưa tính đến tác động của biến đổi khí hậu trong thiết kế ban đầu. Công ty đề xuất xây dựng thêm công trình đầu mối tưới tại thượng lưu sông Hồng, sông Trà Lý, đồng thời mở rộng các tuyến tiêu tự chảy trực tiếp ra biển nhằm chủ động thoát nước khi mực nước sông dâng cao.
Thứ hai, nâng cấp, cải tạo các trạm bơm tiêu úng lớn ở các vùng trũng thấp, bảo đảm công suất vận hành khi xảy ra triều cường, bão lũ. Một số trạm bơm có thể được đầu tư theo hướng tự động hóa, điều khiển từ xa, tích hợp cảm biến quan trắc mực nước và độ mặn theo thời gian thực.
Thứ ba, tăng cường đầu tư duy tu, bảo dưỡng thường xuyên, sử dụng kinh phí cấp bù thủy lợi phí hợp lý để duy trì năng lực hoạt động của công trình; đồng thời đầu tư cho công trình quản lý, thông tin, đo đạc, truyền dữ liệu nhằm nâng cao hiệu quả điều hành.
Thứ tư, tái phân cấp quản lý công trình nội đồng – chuyển những công trình cấp xã, hợp tác xã không đủ năng lực vận hành về công ty quản lý, và ngược lại với các hạng mục nhỏ. Việc này giúp phân định rõ trách nhiệm, giảm chồng chéo và bảo đảm hiệu quả khai thác thống nhất toàn hệ thống.
“Chúng tôi kiến nghị Nhà nước cần có cơ chế hỗ trợ đầu tư hạ tầng thủy lợi vùng ven biển, nhất là kinh phí cấp bù thủy lợi phí, để duy trì và nâng cấp công trình. Nếu không chủ động, tác động của biến đổi khí hậu sẽ ngày càng nặng nề với nông nghiệp đồng bằng Bắc Bộ”, – ông Đỗ Mạnh Hùng nhấn mạnh.
Không dừng lại ở việc duy trì hoạt động hiện có, Công ty Nam Thái Bình đang hướng đến mô hình thủy lợi thông minh, thân thiện môi trường. Doanh nghiệp dự kiến ứng dụng hệ thống quan trắc tự động, kết hợp dữ liệu thời tiết, mực nước và xâm nhập mặn để dự báo sớm và điều hành hiệu quả.
Cùng với đó là kế hoạch chuyển đổi số trong quản lý công trình, số hóa hồ sơ vận hành, bảo dưỡng, kết nối dữ liệu với các sở ngành liên quan để đảm bảo điều phối thống nhất.
Ông Đỗ Mạnh Hùng chia sẻ: “Chúng tôi tin rằng với sự đầu tư đồng bộ và ứng dụng khoa học công nghệ, hệ thống thủy lợi Nam Thái Bình không chỉ đảm bảo an ninh nguồn nước cho nông nghiệp, mà còn góp phần phát triển kinh tế – xã hội, bảo vệ môi trường và thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu”.
Từ thực tiễn quản lý và khai thác, hệ thống thủy lợi Nam Thái Bình đang chứng minh vai trò không thể thay thế trong việc bảo đảm sinh kế nông dân, duy trì năng suất lúa và cây trồng, cũng như bảo vệ vùng ven biển trước tác động ngày càng rõ rệt của biến đổi khí hậu.
Bài 13: Giữ nhịp nước cho gần 50.000 ha đồng ruộng ở Lào Cai
>>>>>> Xin vui lòng xem thêm:
- Bài 11: Hệ thống thuỷ lợi Phú Thọ - Đối mặt với công trình xuống cấp và giá dịch vụ thấp
- Bài 10: Hệ thống thủy lợi Bắc Nam Hà: Áp lực từ cơ chế tài chính và hiện đại hóa trong kỷ nguyên số
- Bài 8: Hệ thống thủy lợi Hưng Yên - Nỗ lực thích ứng trước thách thức mới
- Bài 7: Ô nhiễm nguồn nước tưới ở Xí nghiệp thủy lợi Như Quỳnh
- Bài 6: Hệ thống thủy lợi Bắc Sông Thương - Công trình xuống cấp, cần vốn đầu tư để bảo đảm an toàn
- Bài 5: Hệ thống thuỷ lợi Mỹ Thành - Nhiều kênh mương xuống cấp, đổ vỡ
Các Hội nghị: Ban bổ trợ khoa học Công nghệ lần thứ 62 (SBSTA62), Ban Bổ trợ thực hiện lần thứ 62 (SBI62) được tổ chức tại Bonn Cộng hoà Liên bang Đức từ ngày 16 đến ngày 26 tháng 6 năm 2025. Đoàn Việt Nam tham dự Hội nghị do ông Lê Ngọc Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường làm trưởng đoàn với đại diện tới từ các Bộ: Nông nghiệp và Môi trường, Ngoại giao, Tài chính.
Trận bão số 1 vừa qua không lớn nhưng để lại hậu quả không hề nhỏ. Chỉ trong vòng chưa đầy một ngày, nhiều địa phương miền trung bị ảnh hưởng nặng nề: hàng trăm héc-ta lúa và hoa màu ngập úng, hư hại; hàng chục héc-ta hồ nuôi thủy sản bị vỡ bờ, xả lũ khẩn cấp; hạ tầng nông thôn như đường sá, điện, viễn thông gián đoạn.
Những năm gần đây, ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đã làm gia tăng mạnh mẽ các hiện tượng thời tiết cực đoan cả về cường độ, tần suất và phạm vi ảnh hưởng. Ở nước ta, thiên tai không chỉ xuất hiện với tần suất cao hơn mà còn ngày càng khó lường, không có quy luật rõ ràng.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho rằng, người dân có vai trò trung tâm trong phòng ngừa, ứng phó và khắc phục hậu quả thiên tai.
Việt Nam cần triển khai các giải pháp tổng thể, đồng bộ, kết hợp giữa công trình và phi công trình, giữa kỹ thuật và cộng đồng, giữa truyền thống và hiện đại để giảm thiểu tác động của sạt lở và thiên tai. Đặc biệt, cần lấy con người và hệ sinh thái làm trung tâm, để phát triển bền vững và an toàn hơn trong tương lai.
