Những ngày cuối mùa khô, con đường dẫn vào các trạm bảo vệ rừng ở Sơn Động hun hút gió núi. Nắng xiên qua tán rừng già, hắt xuống những dải đất khô sậm màu, nơi chỉ cần một tàn lửa nhỏ cũng có thể bùng lên thành đám cháy. Giữa không gian ấy, tiếng bộ đàm vang lên ngắn gọn, dứt khoát và những bước chân tuần tra vẫn đều đặn men theo sườn dốc. Với lực lượng bảo vệ rừng chuyên trách, đây không chỉ là công việc thường nhật, mà là cuộc “giữ rừng” bền bỉ, âm thầm để bảo vệ sinh kế, nguồn nước và môi trường cho cả vùng hạ du.
LTS: Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt, thiên tai, suy thoái môi trường và suy giảm đa dạng sinh học đang trở thành những thách thức toàn cầu. Việc bảo vệ và phát triển rừng gắn với bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là trách nhiệm của một ngành, mà là sự lựa chọn chiến lược của Quốc gia. Việt Nam, với hệ thống rừng đặc dụng, phòng hộ và các vườn Quốc gia trải dài từ Bắc tới Nam, đang nắm giữ một kho tàng thiên nhiên vô giá.
Tuyến bài “Giữ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học - nền tảng phát triển bền vững” trên Tạp chí điện tử Nông nghiệp và Môi trường sẽ phản ánh những nỗ lực, kết quả, thách thức trong công cuộc giữ rừng, phát triển rừng, bảo tồn và đa dạng sinh học của lực lượng Kiểm lâm và các vườn Quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, rừng phòng hộ tiêu biểu của đất nước. Qua đó, tôn vinh vai trò của rừng trong việc phòng hộ đầu nguồn, điều hòa khí hậu, duy trì sự sống và sinh kế cộng đồng. Đồng thời khẳng định quyết tâm của Việt Nam trên con đường phát triển xanh, hài hòa với thiên nhiên.
Khi mùa khô là “bài kiểm tra” khắc nghiệt
Ông Dương Văn Lợi – Giám đốc Ban Quản lý rừng phòng hộ Sơn Động (Ban) cho biết: Ban là đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Bắc Ninh, hiện đang quản lý hơn 10.700 ha rừng và đất lâm nghiệp trải rộng trên địa bàn 6 xã: Sơn Động, An Lạc, Dương Hưu, Tây Yên Tử, Tuấn Đạo và Yên Định. Trong tổng diện tích ấy, rừng phòng hộ chiếm trên 9.425 ha – tạo thành một “vành đai xanh” có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với phòng hộ đầu nguồn, điều tiết khí hậu, bảo vệ đa dạng sinh học và duy trì sinh kế bền vững cho người dân vùng hạ du.
Nhưng rừng không chỉ tồn tại trên những bản đồ quản lý hay báo cáo tổng hợp. Trên thực địa, đó là những cánh rừng tự nhiên rậm rạp đan xen rừng trồng, những khu tái sinh non xanh phủ kín triền núi. Mỗi khoảnh rừng là một “điểm gác” sinh thái thầm lặng, nơi mọi biến động – từ thời tiết khắc nghiệt, thói quen canh tác lâu đời của người dân cho đến các hoạt động du lịch ngày càng gia tăng – đều có thể tác động trực tiếp đến an toàn rừng.
Mùa khô 2024–2025 được xem là một phép thử thực sự đối với công tác phòng cháy, chữa cháy rừng (PCCCR) trên địa bàn Sơn Động. Thời tiết khô hanh kéo dài, độ ẩm không khí giảm sâu, thảm thực bì dày dễ bắt lửa, trong khi tập quán xử lý thực bì bằng lửa của một bộ phận người dân vẫn chưa thể thay đổi hoàn toàn. Theo báo cáo của Ban Quản lý rừng phòng hộ Sơn Động, trong kỳ đã xảy ra 3 vụ cháy rừng, với tổng diện tích bị ảnh hưởng khoảng 11 ha. Tuy nhiên, điều đáng ghi nhận là các đám cháy đều được phát hiện sớm, khoanh vùng và khống chế kịp thời, không gây thiệt hại đến rừng.
Đằng sau những con số tưởng chừng khô khan ấy là mồ hôi, là sự căng mình của hàng trăm lượt cán bộ, kiểm lâm, lực lượng bảo vệ rừng và người dân địa phương. Đó là những ca trực xuyên trưa nắng gắt, là những đêm bám rừng khi nguy cơ cháy lên cao nhất. “Địa hình ở đây cao, dốc, nhiều khu vực cách xa đường giao thông. Khi có cháy, việc tiếp cận hiện trường rất khó khăn, phương tiện cơ giới gần như không thể vào được”, một cán bộ trạm bảo vệ rừng chia sẻ, vừa nói vừa kiểm tra lại máy thổi gió và dao phát – những công cụ quen thuộc gắn bó với họ suốt mùa khô.
Trong bối cảnh nguồn lực còn hạn chế, Ban Quản lý rừng phòng hộ Sơn Động xác định phương châm “4 tại chỗ” là giải pháp then chốt để ứng phó với cháy rừng: chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện tại chỗ và hậu cần tại chỗ. Toàn đơn vị hiện duy trì 8 trạm bảo vệ rừng và 19 tổ bảo vệ rừng đại diện cộng đồng dân cư thôn nhận khoán, với hàng trăm thành viên sẵn sàng được huy động khi có tình huống xảy ra. Chính lực lượng “ăn rừng, ngủ rừng” này là tuyến phòng thủ đầu tiên, phát hiện sớm và ngăn chặn cháy rừng ngay từ khi mới manh nha.
Song song với đó, công tác tập huấn, tuyên truyền được triển khai thường xuyên, coi đây là giải pháp căn cơ để giảm nguy cơ cháy từ gốc. Chỉ riêng trong năm 2024, Ban Quản lý rừng phòng hộ Sơn Động đã tổ chức các lớp tập huấn cho lực lượng bảo vệ rừng chuyên trách và cộng đồng dân cư, phổ biến kiến thức pháp luật lâm nghiệp, kỹ năng phòng ngừa, chữa cháy và bảo đảm an toàn khi tác nghiệp. Nhờ sự kiên trì “đi từng ngõ, gõ từng nhà”, ý thức của người dân sống gần rừng từng bước được nâng lên, số vụ cháy lớn giảm rõ rệt trong nhiều năm liên tiếp.
Trên bản đồ cháy rừng tỷ lệ 1/10.000, các khu vực trọng điểm nguy cơ cao được khoanh vùng rõ ràng: xã An Lạc với hơn 175 ha; xã Dương Hưu gần 600 ha; xã Tuấn Đạo hơn 61 ha. Đây đều là những khu vực rừng trồng, rừng giáp ranh khu dân cư – nơi chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể làm bùng phát “giặc lửa” trong mùa khô.
Tại các điểm nóng này, ngoài việc tăng cường tuần tra, canh gác, Ban Quản lý rừng phòng hộ Sơn Động đã chủ động đầu tư tu bổ đường băng cản lửa, hạ cấp thực bì, lắp đặt biển báo cấm lửa và bảng nội quy bảo vệ rừng. Riêng trong năm 2025, hơn 5,5 km đường băng cản lửa được tu bổ, cùng hàng chục km hạ cấp thực bì đã góp phần hình thành những “vành đai an toàn”, hạn chế tối đa khả năng cháy lan trên diện rộng, bảo vệ vững chắc màu xanh của rừng phòng hộ đầu nguồn.
Công nghệ – trợ thủ mới trong quản lý rừng
Bên cạnh lực lượng con người – những người ngày đêm bám rừng trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt và địa hình hiểm trở – việc ứng dụng công nghệ đang dần trở thành “cánh tay nối dài” không thể thiếu trong công tác quản lý, bảo vệ rừng phòng hộ Sơn Động. Từ phương thức quản lý thủ công dựa nhiều vào kinh nghiệm, Ban Quản lý rừng phòng hộ Sơn Động đang từng bước chuyển sang mô hình quản trị rừng hiện đại, kết hợp con người với công nghệ để nâng cao hiệu quả bảo vệ rừng.
Trên thực tế, đơn vị đã triển khai sử dụng bản đồ số, thiết bị định vị phục vụ tuần tra, kiểm soát rừng; trang bị các phương tiện, công cụ chuyên dụng như máy thổi gió, đèn pin chuyên ngành PCCCR nhằm tăng khả năng cơ động, phát hiện sớm và xử lý nhanh các tình huống cháy rừng. Song song với đó, Ban Quản lý rừng phòng hộ Sơn Động cũng đang đề xuất đầu tư flycam và các thiết bị quan sát sớm, hướng tới xây dựng hệ thống giám sát rừng chủ động hơn, nhất là tại các khu vực trọng điểm có nguy cơ cháy cao.
“Quản lý rừng trong bối cảnh hiện nay không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm. Ứng dụng công nghệ giúp chúng tôi theo dõi rừng hiệu quả hơn, giảm áp lực rất lớn cho lực lượng tại hiện trường”, ông Trần Bảo Sơn, Phó Giám đốc Ban Quản lý rừng phòng hộ Sơn Động, nhấn mạnh. Theo ông Trần Bảo Sơn, công nghệ không thay thế con người, nhưng giúp con người nhìn rừng rõ hơn, xa hơn và kịp thời hơn trước những nguy cơ tiềm ẩn.
Từ góc độ quản lý, đầu tư cho công nghệ được xác định không chỉ là giải pháp trước mắt cho công tác phòng cháy, chữa cháy rừng, mà còn là bước đi chiến lược hướng tới phát triển bền vững. Khi rừng được giám sát tốt hơn, nguy cơ mất rừng, cháy rừng giảm xuống, thì nguồn lực xã hội và ngân sách cũng được sử dụng hiệu quả hơn, tạo điều kiện để tập trung cho các mục tiêu dài hạn.
Một điểm đáng chú ý trong định hướng của Ban Quản lý rừng phòng hộ Sơn Động là cách tiếp cận tổng thể, gắn bảo vệ rừng với hỗ trợ vùng đệm và phát triển du lịch sinh thái. Các phương án quản lý rừng bền vững giai đoạn 2026–2030, cùng đề án du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí đang được xây dựng, hướng tới khai thác hợp lý các giá trị đa dạng của rừng, vừa bảo tồn sinh thái, vừa tạo sinh kế ổn định cho người dân địa phương.
“Người dân chỉ thực sự bảo vệ rừng khi họ thấy rừng mang lại lợi ích thiết thực. Vì vậy, chúng tôi luôn coi hỗ trợ sinh kế, chi trả dịch vụ môi trường rừng và phát triển du lịch sinh thái là giải pháp căn cơ để giữ rừng từ gốc”, ông Trần Bảo Sơn chia sẻ thêm. Theo ông Trần Bảo Sơn, khi người dân trở thành chủ thể hưởng lợi từ rừng, họ cũng sẽ là lực lượng bảo vệ rừng hiệu quả và bền vững nhất.
Những trăn trở từ thực tiễn
Dẫu đạt nhiều kết quả tích cực, công tác quản lý, bảo vệ rừng phòng hộ ở Sơn Động vẫn đứng trước không ít khó khăn, thách thức. Kinh phí đầu tư cho công tác phòng cháy, chữa cháy rừng còn hạn chế; trang thiết bị chuyên dụng phục vụ PCCCR chưa đồng bộ, thiếu các phương tiện hiện đại phù hợp với địa hình rừng núi hiểm trở; chế độ hỗ trợ đối với người trực tiếp tham gia chữa cháy rừng còn thấp, chưa đủ tạo động lực lâu dài cho lực lượng bám rừng. Trong khi đó, biến đổi khí hậu khiến thời tiết ngày càng cực đoan, các đợt nắng nóng, khô hạn kéo dài làm gia tăng nguy cơ cháy rừng trên diện rộng, đặt áp lực ngày càng lớn lên vai những người làm nhiệm vụ bảo vệ rừng.
Từ thực tiễn quản lý và bám rừng nhiều năm, Ban Quản lý rừng phòng hộ Sơn Động đã nhiều lần kiến nghị các cấp có thẩm quyền quan tâm hơn đến chính sách đối với lực lượng bảo vệ rừng; bổ sung biên chế chuyên môn phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ; nâng mức đầu tư cho khoanh nuôi, xúc tiến tái sinh rừng tự nhiên; đồng thời từng bước trang bị các phương tiện PCCCR hiện đại để đáp ứng yêu cầu bảo vệ rừng trong điều kiện mới.
“Giữ rừng không chỉ là trách nhiệm của riêng lực lượng bảo vệ rừng, mà cần được nhìn nhận như một nhiệm vụ bảo đảm an ninh sinh thái. Muốn làm tốt thì chính sách, con người và trang thiết bị phải đi cùng nhau”, ông Dương Văn Lợi, Giám đốc Ban Quản lý rừng phòng hộ Sơn Động chia sẻ.
Khi hoàng hôn buông xuống trên những cánh rừng phòng hộ Sơn Động, ánh nắng cuối ngày nhuộm vàng các tán cây già. Ca trực lại chuẩn bị bắt đầu. Trong không gian rừng núi dần chìm vào tĩnh lặng, những người giữ rừng lặng lẽ kiểm tra bộ đàm, siết chặt quai mũ, khoác lại balô và lên đường cho một đêm bám rừng nữa. Với họ, rừng không chỉ là nhiệm vụ được giao trong các kế hoạch hay báo cáo chuyên môn, mà là trách nhiệm với môi trường, với cộng đồng cư dân vùng hạ du và với cả những thế hệ mai sau.
Giữa bối cảnh phát triển kinh tế – xã hội diễn ra nhanh chóng, câu chuyện ở Ban Quản lý rừng phòng hộ Sơn Động cho thấy: bảo vệ rừng phòng hộ không chỉ là giữ cây, giữ đất, mà sâu xa hơn là giữ an ninh sinh thái, giữ nguồn nước, nguồn sinh kế và nền tảng phát triển bền vững cho cả một vùng. Và trong cuộc chiến không tiếng súng ấy, những người làm công tác quản lý, bảo vệ rừng vẫn đang ngày đêm lặng thầm, để màu xanh đầu nguồn được gìn giữ, bền bỉ chảy dài cùng thời gian.
Dưới đây là một số hình ảnh về hoạt động tuần tra bảo vệ rừng phòng hộ Sơn Động:
Bài 21: Hạt Kiểm lâm số 10 - Thái Nguyên: Chủ động ngăn chặn hành vi xâm hại tài nguyên rừng
>>>>>> Xin vui lòng xem thêm:
- Bài 18: Phát triển rừng để người dân “sống được nhờ rừng, làm giàu từ rừng” ở Kim Bôi
- Bài 17: Hạt Kiểm lâm số 14 – tỉnh Thái Nguyên quyết tâm giữ vững gần 36.000 ha rừng
- Bài 16: Từ bảo tồn thiên nhiên đến sinh kế bền vững cộng đồng ở Vườn quốc gia Xuân Thủy
- Bài 15: Giữ màu xanh đại ngàn ở Phú Thọ
- Bài 14: Kiểm lâm liên xã Sơn Động giữ rừng gắn với phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững
- Bài 13: Kiểm lâm bám địa bàn giữ màu xanh cho Tân Lạc
- Bài 12: Kiểm lâm và cộng đồng cùng đứng tuyến đầu bảo vệ “lá chắn xanh” ở Hải Phòng
- Bài 11: Khi cộng đồng trở thành “lá chắn sinh thái” ở Khu bảo tồn thiên nhiên Hang Kia – Pà Cò
- Bài 10: Kiểm lâm khu vực VI, tỉnh Tuyên Quang - Khi người dân trở thành “tai mắt” của rừng
- Bài 9: Gìn giữ đa dạng sinh học để phát triển lâm nghiệp bền vững ở Bắc Ninh
- Bài 8: Kiểm lâm khu vực XII - Sơn La quyết tâm bảo vệ hơn 19.000 ha rừng
- Bài 7: Bất cập trong giữ rừng đặc dụng Tây Yên Tử
- Bài 6: Bảo vệ rừng và xử lý nghiêm tình trạng phá rừng trồng cà phê ở Sơn La
- Bài 5: Giữ rừng Tam Đảo - Tam Dương: Gian nan nhưng quyết tâm không lùi bước
- Bài 4: Bảo tồn thiên nhiên để phát triển bền vững ở Bát Xát
- Bài 3: Nhiều thách thức trong giữ rừng ở Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống
Năm 2025, Hạt Kiểm lâm số 12 - tỉnh Thái Nguyên (Hạt) đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, góp phần bảo vệ tốt diện tích rừng hiện có, không để xảy ra cháy rừng lớn, xử lý kịp thời các vụ vi phạm pháp luật về lâm nghiệp.
Trong chiến lược phát triển lâm nghiệp bền vững, Hạt Kiểm lâm Kim Bôi (tỉnh Phú Thọ) xác định rõ phương châm: bảo vệ rừng để phát triển, phát triển rừng để người dân sống được nhờ rừng. Từ công tác quản lý giống, trồng rừng, chăm sóc, khai thác đến bảo vệ, phòng cháy chữa cháy rừng, mọi hoạt động đều hướng đến mục tiêu vừa giữ vững độ che phủ rừng, vừa tạo sinh kế ổn định cho người dân địa phương.
Trong bối cảnh ngành cà phê Tây Nguyên đang đối mặt với nhiều thách thức từ biến đổi khí hậu và sự suy thoái của hệ sinh thái, mô hình cà phê thông minh kết hợp với cây thân gỗ (nông lâm kết hợp) đang nổi lên như một giải pháp bền vững. Để tìm hiểu rõ hơn về những lợi ích của mô hình này và cách thức triển khai tại Tây Nguyên, phóng viên Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường đã có buổi trò chuyện với TS. Trần Hữu Nghị, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Lâm nghiệp Nhiệt đới (Tropenbos Việt Nam). Ông đã chia sẻ những thông tin quan trọng về giải pháp phục hồi rừng kết hợp với sản xuất cà phê, đồng thời làm rõ các lợi ích về kinh tế, môi trường và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu mà mô hình này mang lại.
Hạt Kiểm lâm số 14 – tỉnh Thái Nguyên (Hạt) là đơn vị mới được thành lập theo Quyết định số 32/QĐ-UBND ngày 01/7/2025 của UBND tỉnh Thái Nguyên, trực thuộc Chi cục Kiểm lâm tỉnh Thái Nguyên. Hạt được giao quản lý bảo vệ rừng và đất lâm nghiệp trên địa bàn ba xã vùng cao thuộc huyện Võ Nhai cũ là Nghinh Tường, Sảng Mộc và Thần Sa. Phóng viên Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường đã có cuộc phỏng vấn ông Phan Quốc Thụ – Quyền Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm số 14 về công tác quản lý bảo vệ và phát triển rừng năm 2025 và phương hướng nhiệm vụ năm 2026 của Hạt.
Một buổi sáng mùa đông, khi thủy triều bắt đầu rút dần khỏi vùng cửa Ba Lạt, những bãi bồi mênh mang của Vườn quốc gia Xuân Thủy dần hiện ra trong làn sương mỏng. Từng đàn chim nước nối nhau sà xuống kiếm ăn, tạo nên nhịp sống đặc trưng của một hệ sinh thái đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế. Ít ai biết rằng, phía sau bức tranh thiên nhiên yên bình ấy là những nỗ lực bền bỉ, lặng thầm của lực lượng làm công tác bảo tồn – những người đang ngày ngày giữ gìn “lá phổi xanh” của vùng châu thổ sông Hồng.
